فاصله ميان مشرق و مغرب چقدر است؟
امام (عليه السلام) در پاسخ اين سؤال که مسافت ميان مشرق و مغرب چه اندازه است؟ جواب جالبى داد که شنوندگان را قانع ساخت، فرمود: «به اندازه مسير يک روز خورشيد است»؛ (وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ مَسافَةِ ما بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ، فَقَالَ (عليه السلام): مَسِيرَةُ يَوْمٍ لِلشَّمْسِ).
علامه مجلسى؛ در بحارالانوار براى اين حديث شريف مقدمه اى ذکر کرده که چنين است: روزى اميرمؤمنان على (عليه السلام) فرمود: «(در سينه من دانش فراوانى است) اى کاش حاملانى براى اين علم پيدا مى کردم. مردى برخاست که در گردن او کتابى آويخته بود. صداى خود را بلند کرد و گفت: اى کسى که ادعا مى کنى چيزهايى را که ديگران نمى دانند مى دانى و امورى را که ديگران نمى فهمند مى فهمى، من از تو سؤالى دارم جواب بده. ياران على (عليه السلام) برخاستند تا او را به قتل برسانند (ظاهرآ از مرتدين خوارج بود) امام (عليه السلام) فرمود: او را به حال خود بگذاريد، زيرا دليل هاى منطقى الهى با خشونت همراه نيست و از طريق باطل نمى توان براهين الهى را ثابت کرد. سپس رو به آن مرد کرد و فرمود: آنچه مى خواهى بپرس که من ان شاءالله پاسخ آن را خواهم گفت.
آن مرد پرسيد: فاصله ميان مشرق و مغرب چه مقدار است؟ امام (عليه السلام) فرمود: به اندازه فاصله فضايى است که در ميان آن هاست. عرض کرد: مسافت آن هوا چقدر است؟ امام (عليه السلام) فرمود: به اندازه دوران فلک. عرض کرد: مسافت دوران فلک چه اندازه است؟ امام (عليه السلام) فرمود: به اندازه حرکت خورشيد در يک روز. عرض کرد: راست گفتى...».
حقيقت اين است که گاه بعضى افراد سؤالاتى مى کنند که پاسخ آن جنبه فنى دارد و فراتر از عقل و فهم سؤال کننده است و زمانى جواب هاى فراوانى دارد که هيچ يک از آن ها براى پرسش کننده قابل درک نيست. در اين گونه مواقع گوينده فصيح و بليغ به جواب اجمالى قناعت مى کند؛ جوابى شفاف که شنونده را قانع سازد و نياز به پيچ و خم هاى علمى نداشته باشد. در مورد کلام حکيمانه مورد بحث نيز همين مطلب صادق است، زيرا مسافت ميان مشرق و مغرب معانى مختلفى دارد: گاه شرق و غربِ محلى است که انسان در آن زندگى مى کند و گاه شرق و غرب کره زمين است و گاه شرق و غرب محل خورشيد است. هر يک از اين ها پاسخ خاص خود را دارد.
ممکن است مشرق و مغرب محلى که ما در آن زندگى مى کنيم به اندازه پنجاه کيلومتر باشد و همچنين شايد مشرق و مغرب کره زمين (در خط استوا) مراد باشد که حدود بيست هزار کيلومتر است، زيرا کمربند زمين در خط استوا حدود چهل هزار کيلومتر است (و در جاهاى ديگر کمتر)، همچنين اگر جايگاه خورشيد را به هنگام طلوع آفتاب نسبت به کره زمين بسنجيم فاصله ما با آن صد و پنجاه ميليون کيلومتر است و جايگاه آن به هنگام غروب نيز به همين اندازه است، بنابراين شرح اين مطالب براى سائل در آن زمان و در آن مجلس عمومى قابل فهم و درک نبود. آنچه قابل فهم و درک بود همين کلام حکيمانه امام (عليه السلام) است که فرمود: اين فاصله به اندازه مسير خورشيد در يک روز است، که مى تواند بيشتر ناظر به شرق و غرب کره زمين باشد که همان فاصله صد و هشتاد درجه است و همان گونه که اشاره شد، در خط استوا حدود بيست هزار کيلومتر است و هر چه به قطبين زمين نزديک شويم قطر اين دايره کمتر مى شود وسرانجام در نقطه قطب به صفر مى رسد.
ناگفته نماند که حرکت کردن خورشيد از مشرق به مغرب در ديد ماست و گرنه مى دانيم که خورشيد در منظومه شمسى جاى ثابتى دارد و اختلاف شب و روز براثر گردش زمين به دور خود است، همان گونه که اختلاف فصول سال براثر گردش زمين به دور آفتاب است.
البته خورشيد حرکتى دارد که همراه با مجموعه منظومه شمسى است و در کهکشان راه شيرى حرکت مى کند که مشهور است به سوى ستاره اى به نام «وگا» پيش مى رود.
قابل توجه اين که جاحظ که اين کلام حکيمانه را از امام (عليه السلام) نقل مى کند، جمله ديگرى نيز در آغاز آن نقل کرده و مى گويد: «قِيلَ لِعَلِىٍّ (عليه السلام): کَمْ بَيْنَ السَّماءِ وَ الاْرْضِ؟ قالَ: دَعْوَةٌ مُسْتجابَةٌ؛ از آن حضرت پرسيدند: فاصله ميان زمين و آسمان چقدر است؟ فرمود: به اندازه يک دعاى مستجاب».