برترى دوستى بر خويشاوندى
امير مؤمنان على (عليه السلام) دو نکته مهم را که با يکديگر ارتباط دارند بيان فرموده، نخست مى گويد: «دوستى در ميان پدران به منزله خويشاوندى در ميان فرزندان است»؛ (مَوَدَّةُ آلاْبَاءِ قَرَابَةٌ بَيْنَ آلأَبْنَاءِ).
اشاره به اين که پدران، دوستى با دوستان خود را براى فرزندان به ارث مى گذارند و فرزندانشان به قدرى به هم نزديک مى شوند که گويى با هم برادرند و بسيار ديده شده است که پدرانِ يکديگر را عمو خطاب مى کنند.
البته اين سخن در جوامعى صادق است که عواطف در آن کمرنگ نشده و فرزندان، به جز اموال پدران، عواطف آن ها را نيز به ارث مى برند.
از بعضى روايات نيز استفاده مى شود که مودت و دوستى طولانى به منزله قرابت است. امام على بن موسى الرضا (عليه السلام) مى فرمايد: «مَوَدَّةُ عِشْرِينَ سَنَةً قَرَابَةٌ؛ دوستى بيست سال، خويشاوندى است».
در جمله دوم به اين نکته اشاره مى فرمايد که «خويشاوندى، به دوستى نيازمندتر است تا دوستى به خويشاوندى»؛ (وَ آلْقَرَابَةُ إِلَى آلْمَوَدَّةِ أَحْوَجُ مِنَ آلْمَوَدَّةِ إِلَى آلْقَرَابَةِ). يعنى خويشاوندان هنگامى ارزش دارند که داراى محبت باشند و هر چه پيوند خويشاوندى نزديک تر باشد، مودت و دوستى بيشترى لازم دارد. در حالى که دوستى و محبت نيازى به خويشاوندى ندارد؛ ممکن است افراد سال ها با هم دوست باشند و هيچ رابطه خويشاوندى اى بين آن ها نباشد. با توجه به اين توضيحات، برترى دوستى و محبت بر خويشاوندى ثابت مى شود.
ضرب المثل معروفى است که به کسى گفتند: دوستت را بيشتر دوست دارى يا برادرت را؟ گفت: برادرى را دوست دارم که با من دوست باشد.
بنابراين هر دو جمله رابطه دوستى و خويشاوندى را بيان مى کند؛ جمله اول به گونه اى و جمله دوم به گونه اى ديگر.
مرحوم محقق کمره اى اين کلام حکيمانه را به شعر فارسى درآورده، مى گويد:
مِهر پدران براى اولاد *** باشد چو نَسَب شعار و پيوند
خويشى به مودت است محتاج *** بيش از خود دوستى به پيوند نکته
وراثتِ دوستى
مى دانيم که اسلام آيين محبت و مودت است و قرآن پيوسته خدا را به رحمانيت و رحيميت مى ستايد. واژه رحمت صدها بار در قرآن به کار رفته و در نمازهاى روزانه حداقل بيش از 60 بار خدا را به رحمت و رحمانيت ياد مى کنيم، تا آن جا که محبت به عنوان ميراث گران بهايى از پدران به فرزندان مى رسد.
در حديثى از رسول خدا (صلي الله عليه و آله) مى خوانيم: «ثَلاثٌ يُطْفينَ نُورَ الْعَبْدِ: مَنْ قَطَعَ أوِدَّاءَ أَبيهِ، وَ غَيَّرَ شَيْبَتَهُ، وَ رَفَعَ بَصَرَهُ فِى الْحُجُراتِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُؤْذَنَ لَهُ؛ سه چيز است که نور (ايمان) بندگان را خاموش مى کند: کسى که با دوستان پدرش قطع رابطه کند و محاسن سفيد خود را تغيير دهد (اشاره به اين که به هنگام پيرى بعضى کارهاى سبک سرانه جوانى و کودکى را انجام دهد) و به داخل خانه هاى ديگران بدون اين که اجازه اى به او دهند نگاه کند».
بنابراين نه تنها انسان دوستان قديم خود را نبايد فراموش کند و در حيات و ممات به ياد آن ها باشد و به آن ها خدمت کند، بلکه اگر پدرش نيز دوستى داشته، بعد از پدر، جانشين او شود و با دوستش همان محبتى را داشته باشد که پدرش داشته است.
به خصوص به هنگام فراز و نشيب هاى زندگى که دوستان از نظر موقعيت اجتماعى متفاوت مى شوند نبايد اين تفاوت سبب فراموشى دوستان قديم شود بلکه نبايد تفاوت مقام، ثروت، علم يا ساير امتيازهاى فردى و اجتماعى مانعى در اين راه ايجاد کند و اگر تمام پيوندهاى سابق را نمى تواند نگه دارد لااقل بخشى از آن را حفظ کند.
در حديثى از امام صادق (عليه السلام) مى خوانيم: «إذا کانَ لَکَ صَديقٌ فَوُلِّيَ وِلايَةً فَأَصَبْتَهُ عَلَى الْعُشرِ مِمّا کانَ لَکَ عَلَيْهِ قَبْلَ وِلايَتِهِ، فَلَيْسَ بِصَديقِ سُوءٍ؛ اگر دوست تو حکومت و رياستى پيدا کند و حداقل يک دهم پيوند سابق را با تو حفظ کند دوست بدى نيست».
توجه داشته باشيد که نمى فرمايد دوست خوبى است، مى فرمايد دوست بدى نيست، دوست خوب و کامل العيار آن است که صددرصد رابطه مودت گذشته را حفظ کند و مال و مقام، او را دگرگون نسازد. البته بايد توجه داشت کسانى که به مقام والايى مى رسند اشتغالات و گرفتارى هاى آن ها نسبت به سابق بيشتر مى شود و نمى توان انتظار داشت تمام کارهايى را که در سابق درباره دوستان خود انجام مى داد، اکنون نيز انجام دهد و شايد به همين دليل امام (عليه السلام) آن ها را معذور مى دارد که لااقل يک دهم پيوند محبت سابق را حفظ کنند. .