نه خطا کن نه عذرخواهى!
آنچه امام (عليه السلام) در اين گفتار حکيمانه فرموده سخنى است کاملاً منطقى و عقل پسند، مى فرمايد: «بى نياز بودن از عذرخواهى، بهتر از عذر صادقانه و مقبول است»؛ (الْإِسْتِغْنَاءُ عَنِ آلْعُذْرِ أَعَزُّ مِن الصِّدْقِ بِهِ).
اشاره به اين که چرا انسان مرتکب خطايى شود که ناچار گردد از خدا يا بندگان خدا عذرخواهى کند، هرچند عذر، عذر قابل قبولى باشد تا چه رسد به اين که عذر ساختگى و غير قابل قبول باشد؟
گرچه تعبير امام (عليه السلام) بيشتر متناسب عذرخواهى در برابر بندگان است؛ ولى اطلاق عموم اين تعبير نيز دور از ذهن نيست، زيرا در روايات آمده است که انسان ترک گناه کند بهتر از آن است که گناهى مرتکب شود و توبه به درگاه خدا آورد، همان گونه که در حديثى در کتاب شريف کافى از امام صادق (عليه السلام) آمده است: «إِنَّ تَرْکَ الذَّنْبِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ التَّوْبَة».
اين حديث شريف از اميرمؤمنان على (عليه السلام) نيز در کتاب خصائص الائمه نقل شده است. اين مطلب درمورد عذرخواهى در برابر بندگان واضح تر است، زيرا عذر هرچندصادقانه باشد در برابر انسان ديگر، خلاف عزت و کرامت انسانى است. چه بهتر که انسان مرتکب خلافى نشود و در برابر ديگران عزيز وسربلند باشد.
در حديث ديگرى که علامه مجلسى (رحمه الله) آن را در بحارالانوار از امام على بن ابى طالب (عليه السلام) آورده مى خوانيم: «إِيَّاکَ وَمَا تَعْتَذِرُ مِنْهُ فَإِنَّهُ لا يُعْتَذَرُ مِنْ خَيْر؛ از چيزى که براى آن عذرخواهى خواهى کرد بپرهيز، زيرا انسان از کار خير عذرخواهى نمى کند (حتمآ کار بدى بوده است که از آن عذر مى خواهد)».
در حديث ديگرى از امام حسين بن على (عليه السلام) مى خوانيم: «إِيَّاکَ وَمَا تَعْتَذِرُ مِنْهُ فَإِنَّ الْمُوْمِنَ لا يُسِيءُ وَلا يَعْتَذِرُ وَالْمُنَافِقُ کُلَّ يَوْمٍ يُسِيءُ وَيَعْتَذِرُ؛ از کارى که موجب مى شود از آن عذرخواهى کنى بپرهيز، زيرا مؤمن نه کار بد مى کند ونه عذرخواهى، و منافق هميشه کار بد مى کند واز آن عذرخواهى مى نمايد».
در نامه اميرمؤمنان (عليه السلام) به «حارث همدانى» که در بخش نامه هاى نهج البلاغه آمده بود خوانديم که مى فرمايد: «وَاحْذَرْ کُلَّ عَمَلٍ إِذَا سُئِلَ عَنْهُ صَاحِبُهُ أَنْکَرَهُ أَوْ اعْتَذَرَ مِنْهُ؛ از هر کارى که اگر از صاحب آن درباره آن سؤال شود انکار يا عذرخواهى مى کند بپرهيز».
از تمام اين روايات که مفهوم گفتار حکيمانه مورد بحث را با تعبيرات گوناگون بيان مى کند استفاده مى شود که انسان مؤمن آگاه نبايد به سراغ کارى برود که او را براى عذرخواهى سرافکنده سازد.
از کلام حکيمانه مورد بحث استفاده مى شود که عذر نيز دو گونه است: عذر صادق و عذر کاذب. عذر صادق آن است که انسان به سبب مشکلى از مشکلات عرفيه در تنگنا قرار گيرد و به سبب آن مرتکب خطايى شود و گاهى براثر عدم دقت و عدم مطالعه در عواقب کار و امثال آن خطا از او سرزند.
اما عذر کاذب آن است که انسان بدون دليل موجهى اقدام به کار خلافى مانند ظلم و ستم و غيبت و آزار و پيمان شکنى و بى وفايى و امثال آن کند. بدون شک چنين عذرى عزتى ندارد. اگر عزتى باشد در عذر صادقانه است؛ ولى با اين حال اگر انسان کارى نکند که حتى ناچار به عذرخواهى صادقانه باشد، عزيزتر و آبرومندتر است.

* * *