همه چيز دنيا در برابر آخرت ناچيز است
همان گونه که در مصادر اين گفتار حکيمانه اشاره شد مرحوم کلينى آن را در کتاب کافى آورده و به صورت بخشى از خطبه بسيار مفصلى است که به نام خطبه وسيله معروف شده و طبق نقل کافى اميرمؤمنان على (عليه السلام) اين خطبه را در مدينه بعد از هفت روز از وفات پيغمبر اکرم (صلي الله عليه و آله) ايراد کرد و مواعظ بسيار مهمى در آن بيان شده که اگر مردم آن را به کار مى بستند وضع مسلمانان بسيار بهتر از امروز بود.
امام (عليه السلام) به دو نکته مهم درباره خير و شر در اين کلام نورانى اشاره کرده است؛ نخست مى فرمايد: «آن خوبى و نعمتى که جهنم دنبال آن باشد خوبى نيست»؛ (مَا خَيْرٌ بِخَيْرٍ بَعْدَهُ النَّارُ).
سپس مى افزايد: «و آن بدى و مشکلى که بعد از آن بهشت باشد بدى محسوب نمى شود»؛ (وَ مَا شَرٌّ بِشَرٍّ بَعْدَهُ الْجَنَّةُ).
مفهوم «خير» و «شر» به طور اجمال بر همه روشن است ولى معيار سنجش آن در جوامع و مکاتب مختلف کاملا متفاوت مى باشد، مادى گراها خير و نيکى را در لذات مادى مى دانند و بدى را در ضررها و زيان هاى مادى، در حالى که مکاتب الهى خير وشر را به گونه ديگرى تفسير مى کنند آن ها خير را در سعادت جاويدان سراى ديگر و در فضايل انسانى و صفات برجسته اخلاقى مى دانند، هرچند زيان هاى مادى نيز ظاهرآ سنگين است و به عکس، شر و بدى را در رذايل اخلاقى و کارهاى غير انسانى و آنچه مايه خسران و زيان در سراى ديگر مى شود حساب مى کنند و اينجاست که ديدگاه اين دو مکتب کاملا از هم جدا مى شود.
در اين که تعبير امام (عليه السلام) که (نفى خير بودن از خيرى که بعد از آن آتش دوزخ است و نفى شر بودن از شرى که بعد از آن بهشت جاويدان است)، آيا يک تعبير حقيقى است يا مجازى و ادعايى؟ دو نظر متفاوت وجود دارد، بعضى مى گويند: خير مادى واقعآ خير است اما اگر دنبال آن آتش دوزخ باشد به منزله شر محسوب مى شود و شر مادى واقعآ شر است و اگر بعد از آن بهشت جاويدان باشد به منزله خير محسوب مى شود. ولى حق اين است که تعبير، يک تعبير واقعى است زيرا خير و شر و خوب و بد بودن چيزى با در نظر گرفتن تمام جهات آن مى باشد اگر انسان، امروز غذاى بسيار لذيذى بخورد ولى بعد از آن يک هفته بيمار شود و در بستر بيفتد هيچ عاقلى آن را خير نمى نامد و به عکس اگر انسان داروى تلخى را مى نوشد و به دنبال آن از يک بيمارى سخت بهبودى مى يابد هيچ کس آن را شر حساب نمى کند بنابراين آغاز و انجام و تمام جوانب را بايد در نظر گرفت تا بتوان حکم به خير بودن يا شر بودن چيزى کرد، به همين دليل کارهاى ظاهرآ خيرى که بعد از آن آتش دوزخ است واقعآ شر است، هوس رانى هاى بى حساب، حکومت کردن به غير حق، لذات گناه آلود دنيوى، تمامشان ازنظر خداپرستان شر است چون پايانش دوزخ است و به عکس، شهادت در راه خدا و انفاق فى سبيل الله و تحمل زحمات در مبارزه با هواى نفس که بعد از آن بهشت جاويدان الهى است واقعآ خير است.
در ضمن از کلام امام (عليه السلام) به خوبى استفاده مى شود که خير و شر چيزى است که با حکم عقل درک مى شود و پاسخ خوبى است براى اشاعره که منکر خير و شر به حکم عقل اند. امام (عليه السلام) در اين جا به يک استدلال عقلى تمسک جسته که عقيده منکران را ابطال مى کند.

سپس امام (عليه السلام) به دو نکته ديگر اشاره مى فرمايد که هرکدام تأکيدى بر يکى از دو نکته اول است، در تأکيد بر نکته اوّل مى فرمايد: «هر نعمتى در برابر بهشت، حقير و کوچک است»؛ (وَ کُلُّ نَعِيمٍ دُونَ آلْجَنَّةِ فَهُوَ مَحْقُورٌ).
بنابراين، نعمت هاى مادى که از طريق حرام به دست آمده گرچه در کوتاه مدت لذتى دارد ولى در برابر بهشتى که انسان آن را از دست مى دهد بسيار کوچک است.
و در تأکيد بر نکته دوم مى فرمايد: «هر رنج و بلايى در مقايسه با جهنم، عافيت و تندرستى است»؛ (وَکُلُّ بَلاَءٍ دُونَ النَّارِ عَافِيَةٌ).
به همين دليل خداوند انسان را با انواع بلاها آزمايش مى کند تا صفِ صابران را از ديگران جدا سازد و پاداش خير به آن ها دهد. قرآن مجيد مى فرمايد: (وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَىْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنْ الْأَمْوَالِ وَالْأَنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ)؛ «به يقين همه شما را با امورى همچون ترس، گرسنگى و کاهش در مال ها و جان ها و ميوه ها آزمايش مى کنيم و بشارت ده به صابران».
و در جاى ديگر مى فرمايد: (وَنَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ)؛ «و شما را با بدى ها و خوبى ها آزمايش مى کنيم و به سوى ما بازگردانده مى شويد».

* * *