حکمت 62
وَ قَالَ عَلَيهِ السِّلَامُ
إِذَا حُيِّيْتَ بِتَحِيَّةٍ فَحَيِّ بِأَحْسَنَ مِنْهَا، وَ إِذَا أُسْدِيَتْ إِلَيْکَ يَدٌ فَکَافِئْهَا بِمَا يُرْبِي عَلَيْهَا، وَ آلْفَضْلُ مَعَ ذَلِکَ لِلْبَادِي.
امام (عليه السلام) مى فرمايد:
هنگامى که به تو تحيتى گويند به صورتى بهتر پاسخ گوى و هرگاه هديه اى براى تو فرستند آن را به صورت افزون تر پاداش ده، با اين حال، فضيلت از آنِ آغازگر است.
شرح و تفسیر حکمت 62
پاداش برتر
امام (عليه السلام) در اين کلام حکمت آميز به يک اصل مهم قرآنى و اسلامى اشاره کرده، مى فرمايد: «هنگامى که به تو تحيتى گويند به صورتى بهتر پاسخ گوى و هرگاه هديه اى براى تو فرستند آن را به صورت افزون تر پاداش ده، با اين حال، فضيلت از آنِ آغازگر است»؛ (إِذَا حُيِّيتَ بِتَحِيَّةٍ فَحَيِّ بِأَحْسَنَ مِنْهَا، وَ إِذَا أُسْدِيَتْ إِلَيْکَ يَدٌ فَکَافِئْهَا بِمَا يُرْبِي عَلَيْهَا، وَ آلْفَضْلُ مَعَ ذلِکَ لِلْبَادِي).
اخلاق اسلامى مى گويد: هيچ کار خوبى را نبايد بدون پاداش گذاشت؛ خواه سخن احترام آميزى باشد يا اقدامى عملى، بلکه بهتر اين است که پاداش برترى داشته باشد؛ مثلاً اگر کسى به ما بگويد: «سلام عليکم» بهتر اين است که در پاسخ بگوييم: «سلام عليکم و رحمة الله» و هرگاه کسى هديه مختصرى براى ما بفرستد ما در موقع مناسب هديه بهتر و بيشترى براى او بفرستيم. اين کار سبب مى شود پيوند محبت و دوستى در ميان افراد جامعه روزبه روز بيشتر شود و روح حق جويى و حق طلبى و حق شناسى تقويت گردد و زندگى در چنين جامعه اى توأم با آرامش بسيار خواهد بود.
در حالات بزرگان اسلام نمونه هاى عملى اين دستور به وضوح ديده مى شود؛ از جمله اين که يکى از راويان اخبار مى گويد: من نزد حسن بن على (عليه السلام) بودم کنيزى بر آن حضرت وارد شد و دسته گلى تقديم آن حضرت کرد. حضرت فرمود: «أنْتِ حُرَّةٌ لِوَجْهِ اللّهِ تَعالى؛ تو براى خدا آزادى». بنابراين حضرت دربرابر اهداى يک دسته گل آن کنيز را براى هميشه آزاد کرد.
راوى مى گويد: عرض کردم: او فقط يک دسته گل به شما داد که قيمت چندانى ندارد، شما او را آزاد کرديد؟! امام (عليه السلام) در پاسخ فرمود: «(هکذا) أدَّبَني اللّهُ تَعالى؛ خداوند اين گونه ما را تربيت کرده است». سپس آيه شريفه (وَ إذا حُيِّيْتُمْ بِتَحِيَّةٍ...) را تلاوت فرمود و افزود: اين که خدا فرموده به صورت بهتر پاداش دهيد بهتر از آن همين بود که او را آزاد کنم.
اين که امام (عليه السلام) در ذيل اين کلام حکمت آميز مى فرمايد: برترى و فضيلت از آنِ کسى است که ابتدا تحيّت گفته يا هديه فرستاده، به سبب اين است که شخص دوم هرکارى کند جنبه پاداش عمل دارد در حالى که شخص اول بدون اين که خدمتى به او بشود اقدام به نيکى کرده و مطلقآ جنبه پاداش نداشته است، بنابراين شخص اول بر دومى برترى دارد.
به همين دليل در حديثى از امام حسين (عليه السلام) مى خوانيم که فرمود: «لِلسَّلام سَبْعُونَ حَسَنَةً تِسْعٌ وَ سِتُّونَ لِلْمُبْتَدىٌ وَ واحِدَةٌ لِلرّادِّ؛ سلام، هفتاد حسنه دارد که شصت و نه حسنه آن از آنِ کسى است که سلام کرده و يک حسنه، از آنِ کسى که پاسخ مى گويد».
اين حديث از اميرمومنان (عليه السلام) نيز در بحارالانوار و مستدرک الوسائل نقل شده است.
اضافه بر اين، کسى که ابتدا سلام و تحيت مى گويد يا کار نيک مى کند يک فضيلت اخلاقى ديگر را نيز براى خود آشکار ساخته و آن مسأله تواضع در برابر برادر دينى است در حالى که پاسخ گوينده تواضع خاصى ندارد جز اين که حق شناسى مى کند.
عجب اين که اصل اين کلام حکمت آميز در شرح نهج البلاغه مرحوم کمره اى و ابن ميثم و مغنيه و همچنين شرح نهج البلاغه مرحوم شوشترى در اين جا نيامده است.
شايان دقت است که واژه «أُسْدِيَتْ» از ماده «سَدْو» (بر وزن سرو) در اصل به معناى دراز کردن دست به سوى ديگرى است، بنابراين «أُسْدِيَتْ إلَيْکَ يَدٌ» در کلام امام (عليه السلام) مفهومش اين است: «دستى به سوى تو دراز شد» و اين جمله کنايه از بخشش و اهداى هديه است.
امام (عليه السلام) در اين کلام حکمت آميز به يک اصل مهم قرآنى و اسلامى اشاره کرده، مى فرمايد: «هنگامى که به تو تحيتى گويند به صورتى بهتر پاسخ گوى و هرگاه هديه اى براى تو فرستند آن را به صورت افزون تر پاداش ده، با اين حال، فضيلت از آنِ آغازگر است»؛ (إِذَا حُيِّيتَ بِتَحِيَّةٍ فَحَيِّ بِأَحْسَنَ مِنْهَا، وَ إِذَا أُسْدِيَتْ إِلَيْکَ يَدٌ فَکَافِئْهَا بِمَا يُرْبِي عَلَيْهَا، وَ آلْفَضْلُ مَعَ ذلِکَ لِلْبَادِي).
اخلاق اسلامى مى گويد: هيچ کار خوبى را نبايد بدون پاداش گذاشت؛ خواه سخن احترام آميزى باشد يا اقدامى عملى، بلکه بهتر اين است که پاداش برترى داشته باشد؛ مثلاً اگر کسى به ما بگويد: «سلام عليکم» بهتر اين است که در پاسخ بگوييم: «سلام عليکم و رحمة الله» و هرگاه کسى هديه مختصرى براى ما بفرستد ما در موقع مناسب هديه بهتر و بيشترى براى او بفرستيم. اين کار سبب مى شود پيوند محبت و دوستى در ميان افراد جامعه روزبه روز بيشتر شود و روح حق جويى و حق طلبى و حق شناسى تقويت گردد و زندگى در چنين جامعه اى توأم با آرامش بسيار خواهد بود.
در حالات بزرگان اسلام نمونه هاى عملى اين دستور به وضوح ديده مى شود؛ از جمله اين که يکى از راويان اخبار مى گويد: من نزد حسن بن على (عليه السلام) بودم کنيزى بر آن حضرت وارد شد و دسته گلى تقديم آن حضرت کرد. حضرت فرمود: «أنْتِ حُرَّةٌ لِوَجْهِ اللّهِ تَعالى؛ تو براى خدا آزادى». بنابراين حضرت دربرابر اهداى يک دسته گل آن کنيز را براى هميشه آزاد کرد.
راوى مى گويد: عرض کردم: او فقط يک دسته گل به شما داد که قيمت چندانى ندارد، شما او را آزاد کرديد؟! امام (عليه السلام) در پاسخ فرمود: «(هکذا) أدَّبَني اللّهُ تَعالى؛ خداوند اين گونه ما را تربيت کرده است». سپس آيه شريفه (وَ إذا حُيِّيْتُمْ بِتَحِيَّةٍ...) را تلاوت فرمود و افزود: اين که خدا فرموده به صورت بهتر پاداش دهيد بهتر از آن همين بود که او را آزاد کنم.
اين که امام (عليه السلام) در ذيل اين کلام حکمت آميز مى فرمايد: برترى و فضيلت از آنِ کسى است که ابتدا تحيّت گفته يا هديه فرستاده، به سبب اين است که شخص دوم هرکارى کند جنبه پاداش عمل دارد در حالى که شخص اول بدون اين که خدمتى به او بشود اقدام به نيکى کرده و مطلقآ جنبه پاداش نداشته است، بنابراين شخص اول بر دومى برترى دارد.
به همين دليل در حديثى از امام حسين (عليه السلام) مى خوانيم که فرمود: «لِلسَّلام سَبْعُونَ حَسَنَةً تِسْعٌ وَ سِتُّونَ لِلْمُبْتَدىٌ وَ واحِدَةٌ لِلرّادِّ؛ سلام، هفتاد حسنه دارد که شصت و نه حسنه آن از آنِ کسى است که سلام کرده و يک حسنه، از آنِ کسى که پاسخ مى گويد».
اين حديث از اميرمومنان (عليه السلام) نيز در بحارالانوار و مستدرک الوسائل نقل شده است.
اضافه بر اين، کسى که ابتدا سلام و تحيت مى گويد يا کار نيک مى کند يک فضيلت اخلاقى ديگر را نيز براى خود آشکار ساخته و آن مسأله تواضع در برابر برادر دينى است در حالى که پاسخ گوينده تواضع خاصى ندارد جز اين که حق شناسى مى کند.
عجب اين که اصل اين کلام حکمت آميز در شرح نهج البلاغه مرحوم کمره اى و ابن ميثم و مغنيه و همچنين شرح نهج البلاغه مرحوم شوشترى در اين جا نيامده است.
شايان دقت است که واژه «أُسْدِيَتْ» از ماده «سَدْو» (بر وزن سرو) در اصل به معناى دراز کردن دست به سوى ديگرى است، بنابراين «أُسْدِيَتْ إلَيْکَ يَدٌ» در کلام امام (عليه السلام) مفهومش اين است: «دستى به سوى تو دراز شد» و اين جمله کنايه از بخشش و اهداى هديه است.