سرانجام مبارزه با حق
امام (عليه السلام) در اين کلام نورانى درباره کسانى که به مقابله با حق برمى خيزند، مى فرمايد: «آن کس که در برابر حق قد علم کند (و به مبارزه برخيزد) هلاک خواهد شد»؛ (مَنْ أَبْدَى صَفْحَتَهُ لِلْحَقِّ هَلَکَ).
اين کلام حکمت آميز با همين عبارت در لابه لاى خطبه شانزدهم نهج البلاغه آمده است که شرح آن را در جلد اول در ذيل همان خطبه (صفحه 651) بيان کرديم و حاصل آن اين است که هرگز به مخالفت و مقابله با حق برنخيزيد، زيرا حق قدرتى دارد که انسان را بر زمين مى کوبد؛ اگر در کوتاه مدت نکوبد در دراز مدت خواهد کوبيد و تاريخ، به ويژه تاريخ اسلام، نشان مى دهد آن ها که به مقابله با حق برخاستند چگونه طومار زندگانى شان درهم پيچيده شد.
نيز با توجّه به اين که حق به معناى واقعيت هاى ثابت است و واقعيت ها آثارى دارد و هر چه با آثارش به مخالفت برخيزند از ميان نمى رود، از اين رو سرانجام بر انسان غلبه مى کند و او را در هم مى شکند. درست ماننداين که انسان بداند فلان راه، مستقيم و راه ديگر بيراهه است، اگر به مخالفت با راه مستقيم برخيزد و به بيراهه رود هر قدر تلاش و کوشش کند به مقصد نمى رسد و سرانجامش هلاکت است.
بعضى از شارحان نهج البلاغه تفسير ديگرى براى اين جمله برگزيده اند و آن اين که هرگاه کسى در ميان مردم نادان به دفاع از حق برخيزد جان خود را به خطر انداخته چرا که افراد جاهل و متعصب و لجوج با اين گونه افراد مخالف اند و مفهوم آن اين مى شود که هر کس دفاع از حق کند بايد هزينه هاى اين دفاع را در برابر مردم نادان بپردازد.
ولى اين تفسير به هيچ وجه مناسب چنين گفتار حکيمانه اى نيست، زيرا اولاً در بعضى از متون لغت باصراحت آمده است که جمله «أبْدى صَفْحَتَهُ لَهُ» به معناى به مخالفت برخاستن است و مرحوم علامه شوشترى نيز موارد فراوانى را از کلمات عرب نقل کرده که همين گونه است.
ثانيآ در خطبه شانزدهم، پيش و پس از آن جمله هايى آمده است که به خوبى نشان مى دهد امام (عليه السلام) در اين جمله از بدکاران سخن مى گويد که به مخالفت با حق برمى خيزند.
در شرح نهج البلاغه محمد عبده احتمال ديگرى نيز در تفسير اين جمله ذکر شده و آن اين که منظور از «أبْدى صَفْحَتَهُ لِلْحَقِّ» به معناى روى گردانيدن از حق است که آن هم سبب هلاکت انسان مى شود؛ ولى با توجه به اين که کلمه «أبْدى» به معناى آشکار کردن است اين تفسير نيز بعيد به نظر مى رسد.
به هر حال مفهوم اين جمله اين است که امام (عليه السلام) به همه کسانى که به مخالفت با حق برمى خيزند هشدار مى دهد به عاقبت سوء کار خود بينديشند و از اين راه بازگردند. همان گونه که پيش از اين اشاره شد اين جمله در کتاب شريف کافى نيز به عنوان بخشى از يک روايت آمده و مرحوم ملاصالح مازندرانى در شرح آن مى گويد: مفهوم جمله اين است: کسى که آشکارا در برابر حق به خصومت برخيزد هلاک خواهد شد. مشابه همين معنا در گفتار حکيمانه 408 نيز آمده است آن جا که مى فرمايد: «مَنْ صارَعَ الْحَقَّ صَرَعَهُ؛ آن کس که باحق بجنگدحق او را بر زمين خواهد کوبيد».
قرآن مجيد نيز درباره حق و باطل چنين مى گويد: (بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ)؛ «بلکه ما حق را بر باطل مى کوبيم و آن را هلاک مى سازد و اين گونه باطل محو و نابود مى شود».
منظور از «حق» در کلام نورانى مولا (عليه السلام) اصل خداشناسى و آيين اسلام و فروع دين و حقوق اللّه و حقوق الناس به طور عام است، زيرا حق در اصل به معناى مطابقت و هماهنگى با واقع و نقطه مقابل آن «باطل» است. به همين دليل به ذات پاک خداوند، به طور مطلق «حق» اطلاق مى شود چون واقعيتى است انکارناپذير.
در کتاب وجوه القرآن براى کلمه حق موارد استعمال دوازده گانه اى در قرآن مجيد ذکر شده است: حق به معناى ذات پاک خداوند و به معناى قرآن، اسلام، توحيد، عدل، صدق، طرز صحيح، علانيه، شايستگى، واجب شدن، وام و بهره و براى هر کدام از اين ها آيه اى از آيات قرآن مجيد را شاهد آورده است.