حکمت 189
شرح و تفسیر حکمت 189
بى تابى کشنده است
امام (عليه السلام) درباره اثر زيان بار ترک صبر و پيشه کردن جزع، مى فرمايد: «کسى که صبر و شکيبايى او را نجات ندهد بى تابى او را از پاى درمى آورد»؛ (مَنْ لَمْ يُنْجِهِ الصَّبْرُ أَهْلَکَهُ الْجَزَعُ).
به يقين در طول زندگى انسان، مصائب و مشکلات فراوانى است که هيچ کس از آن برکنار نمى ماند. عکس العملى که انسان مى تواند در مقابل اين حوادث دردناک و غم انگيز نشان بدهد يکى از اين دو است: نخست صبر و تحمل و شکرگزارى به درگاه خدا و دقت در يافتن راه نجات از آن مشکل يا مصيبت و حداقل کاستن از آثار زيان بار آن.
ديگر، جزع و بى تابى است که هم اعصاب انسان را در هم مى کوبد و او را گرفتار بيمارى هاى مختلف کرده و گاه به مرگ مى کشاند و هم سبب ناشکرى در برابر خداوند و وزر و وبال براى سراى ديگر مى شود.
انسان عاقل راه نخست را برمى گزيند که هم اجر صابران را دارد و هم فوايد و برکات صبر را.
بنابراين مفهوم اين کلام حکيمانه بسيار روشن و شفاف است و اين که بعضى تصور کرده اند در مفهوم آن پيچيدگى است کاملاً اشتباه است.
در ضمن از آنچه گفته شد معلوم گرديد که هلاکت در اين جمله هلاک دنيوى و اخروى هر دو را شامل مى شود همان طور که نجات در پرتو صبر نيز نجات دنيوى و اخروى را در برمى گيرد، هر چند گاهى در بعضى از روايات، تنها به هلاکت اخروى اشاره شده است؛ مانند حديثى از امام صادق (عليه السلام) که مى فرمايد: «اتَّقُوا الله وَ اصْبِرُوا فَإِنَّهُ مَنْ لَمْ يَصْبِرْ أهْلَکَهُ الْجَزَعُ وَ إنَّما هَلاکُهُ فِي الْجَزَعِ أَنَّهُ إذا جَزِعَ لَمْ يُؤجَرْ؛ تقواى الهى پيشه کنيد و در برابر مشکلات و مصائب صبر وشکيبايى داشته باشيد، زيرا کسى که صبر نکند جزع، او را هلاک خواهد کرد و هلاکت او در جزع اين است که وقتى بى تابى کند اجر و پاداشى به او داده نخواهد شد». نکته
صبر و جزع
بارها در کلام امام (عليه السلام) موضوع صبر و جزع و آثار نيکوى صبر و آثار شوم جزع مطرح شد و ما نيز بحث هايى کرديم. در اين جا لازم مى دانيم به سبب اهميت موضوع باز اشاره اى به اين مطلب کنيم.
همان گونه که اشاره شد، حيات دنيا آميخته با انواع مشکلات است. در مسير اطاعت الهى مشکلات کم نيست و در طريق پرهيز از گناه و تقوا مشکلات، زياد است. مصائب ناخواسته دامان همه را در دنيا مى گيرد و اگر توجه به اين حقيقت داشته باشيم که در گذشته چنين بوده و در آينده نيز چنين خواهد بود از وجود اين مشکلات ناراحت نمى شويم، پيمانه صبر ما لبريز نمى گردد، شکيبايى خود را از دست نمى دهيم و ناراحتى هاى روانى ناشى از جزع و بى تابى به سراغ ما نمى آيد، زيرا مى دانيم که همه با اين گونه امور به شکلى دست به گريبان اند. اين صبر و شکيبايى پاداش الهى فوق العاده اى دارد؛ از جمله در حديثى از امام صادق (عليه السلام) مى خوانيم که فرمود: «مَنِ ابْتُليَ مِنْ شيعَتِنا فَصَبَرَ عَلَيْهِ کانَ لَهُ أجْرُ ألْفِ شَهيدٍ؛ اگر کسى از شيعيان ما مبتلا به مصيبتى شود و شکيبايى کند پاداش هزار شهيد را دارد».
در حديث ديگرى از امام صادق (عليه السلام) مى خوانيم: «ما مِنْ مُؤْمِنٍ إلّا وَ هُوَ مُبْتلىً بِبَلاءٍ مُنْتَظِرٌ بِهِ ما هُوَ أَشَدَّ مِنْهُ فَإنْ صَبَرَ عَلَى الْبَلِيَّةِ الَّتي هُوَ فيها عافاهُ اللهُ مِنَ الْبَلاءِ الَّذي يَنْتَظِرُ بِهِ وَ إِنْ لَمْ يَصْبِرْ وَ جَزِعَ نَزَلَ بِهِ مِنَ الْبَلاءِ الْمُنْتَظَرِ أبَدآ حَتّى يَحْسُنَ صَبْرُهُ وَ عَزاؤُهُ؛ هيچ فرد باايمانى نيست مگر اين که به بلايى مبتلا مى شود و بلاى شديدترى در انتظار اوست. هرگاه در برابر بلايى که در آن است شکيبايى کند، خدا او را از آن بلاى شديدتر که در انتظار اوست برکنار مى دارد و اگر بى تابى کند بلاها يکى پس از ديگرى بر سر او مى آيد تا صبر و شکيبايى پيشه کند».
در حديثى امام هادى (عليه السلام) مى فرمايد: «الْمُصِيبَةُ لِلصّابِرِ واحِدَةٌ وَ لِلْجازِعِ اثْنانِ؛ مصيبت براى انسان صابر يکى است و براى انسان ناشکيبا دوتا».
مضاعف شدن مصيبت افراد ناشکيبا از اين جاست که ضربه هايى بر جسم و روح آن ها وارد مى کند و آن ها را درهم مى کوبد. کوتاه سخن اين که همان گونه که در گذشته نيز اشاره شد جزع و بى تابى افزون بر نوعى ناسپاسى در پيشگاه خدا، آثار بسيار مخرّبى روى اعصاب انسان دارد و او را گاه تا سرحد جنون پيش مى برد.
براى درمان جزع لازم است انسان به مصائب اولياءاللّه در گذشته و مصائب دوستان و خويشان و بستگان توجه کند که هر يک به نوعى گرفتارند. به علاوه در آثار مثبت صبر و شکيبايى و آثار منفى جزع و بى تابى بينديشد. نيز به امورى بپردازد که فکر او را به خود مشغول مى سازد و از مصيبت منصرف مى کند تا در سايه آن به تدريج مصيبت را فراموش کند.
اضافه بر اين، همان گونه که در روايتى از اميرمؤمنان على (عليه السلام) اشاره شده، بسيارى از مشکلات پايانى دارد و به تعبير معروف: از اين ستون تا آن ستون فرج است. نبايد انسان خيال کند که هميشه مشکل به يک حال باقى مى ماند: «إنَّ لِلْمِحَنِ غاياتٌ لابُدَّ أنْ تَنْتَهِيَ إلَيْها؛ مشکلات غم انگيز، پايانى دارد».
در گفتار حکيمانه 291 نيز بحثى درباره صبر و جزع خواهد آمد و براى توضيح بيشتر مى توانيد به جلد دوم اخلاق در قرآن، مباحث مربوط به صبر وشکيبايى و جزع، مراجعه فرماييد. .
امام (عليه السلام) درباره اثر زيان بار ترک صبر و پيشه کردن جزع، مى فرمايد: «کسى که صبر و شکيبايى او را نجات ندهد بى تابى او را از پاى درمى آورد»؛ (مَنْ لَمْ يُنْجِهِ الصَّبْرُ أَهْلَکَهُ الْجَزَعُ).
به يقين در طول زندگى انسان، مصائب و مشکلات فراوانى است که هيچ کس از آن برکنار نمى ماند. عکس العملى که انسان مى تواند در مقابل اين حوادث دردناک و غم انگيز نشان بدهد يکى از اين دو است: نخست صبر و تحمل و شکرگزارى به درگاه خدا و دقت در يافتن راه نجات از آن مشکل يا مصيبت و حداقل کاستن از آثار زيان بار آن.
ديگر، جزع و بى تابى است که هم اعصاب انسان را در هم مى کوبد و او را گرفتار بيمارى هاى مختلف کرده و گاه به مرگ مى کشاند و هم سبب ناشکرى در برابر خداوند و وزر و وبال براى سراى ديگر مى شود.
انسان عاقل راه نخست را برمى گزيند که هم اجر صابران را دارد و هم فوايد و برکات صبر را.
بنابراين مفهوم اين کلام حکيمانه بسيار روشن و شفاف است و اين که بعضى تصور کرده اند در مفهوم آن پيچيدگى است کاملاً اشتباه است.
در ضمن از آنچه گفته شد معلوم گرديد که هلاکت در اين جمله هلاک دنيوى و اخروى هر دو را شامل مى شود همان طور که نجات در پرتو صبر نيز نجات دنيوى و اخروى را در برمى گيرد، هر چند گاهى در بعضى از روايات، تنها به هلاکت اخروى اشاره شده است؛ مانند حديثى از امام صادق (عليه السلام) که مى فرمايد: «اتَّقُوا الله وَ اصْبِرُوا فَإِنَّهُ مَنْ لَمْ يَصْبِرْ أهْلَکَهُ الْجَزَعُ وَ إنَّما هَلاکُهُ فِي الْجَزَعِ أَنَّهُ إذا جَزِعَ لَمْ يُؤجَرْ؛ تقواى الهى پيشه کنيد و در برابر مشکلات و مصائب صبر وشکيبايى داشته باشيد، زيرا کسى که صبر نکند جزع، او را هلاک خواهد کرد و هلاکت او در جزع اين است که وقتى بى تابى کند اجر و پاداشى به او داده نخواهد شد». نکته
صبر و جزع
بارها در کلام امام (عليه السلام) موضوع صبر و جزع و آثار نيکوى صبر و آثار شوم جزع مطرح شد و ما نيز بحث هايى کرديم. در اين جا لازم مى دانيم به سبب اهميت موضوع باز اشاره اى به اين مطلب کنيم.
همان گونه که اشاره شد، حيات دنيا آميخته با انواع مشکلات است. در مسير اطاعت الهى مشکلات کم نيست و در طريق پرهيز از گناه و تقوا مشکلات، زياد است. مصائب ناخواسته دامان همه را در دنيا مى گيرد و اگر توجه به اين حقيقت داشته باشيم که در گذشته چنين بوده و در آينده نيز چنين خواهد بود از وجود اين مشکلات ناراحت نمى شويم، پيمانه صبر ما لبريز نمى گردد، شکيبايى خود را از دست نمى دهيم و ناراحتى هاى روانى ناشى از جزع و بى تابى به سراغ ما نمى آيد، زيرا مى دانيم که همه با اين گونه امور به شکلى دست به گريبان اند. اين صبر و شکيبايى پاداش الهى فوق العاده اى دارد؛ از جمله در حديثى از امام صادق (عليه السلام) مى خوانيم که فرمود: «مَنِ ابْتُليَ مِنْ شيعَتِنا فَصَبَرَ عَلَيْهِ کانَ لَهُ أجْرُ ألْفِ شَهيدٍ؛ اگر کسى از شيعيان ما مبتلا به مصيبتى شود و شکيبايى کند پاداش هزار شهيد را دارد».
در حديث ديگرى از امام صادق (عليه السلام) مى خوانيم: «ما مِنْ مُؤْمِنٍ إلّا وَ هُوَ مُبْتلىً بِبَلاءٍ مُنْتَظِرٌ بِهِ ما هُوَ أَشَدَّ مِنْهُ فَإنْ صَبَرَ عَلَى الْبَلِيَّةِ الَّتي هُوَ فيها عافاهُ اللهُ مِنَ الْبَلاءِ الَّذي يَنْتَظِرُ بِهِ وَ إِنْ لَمْ يَصْبِرْ وَ جَزِعَ نَزَلَ بِهِ مِنَ الْبَلاءِ الْمُنْتَظَرِ أبَدآ حَتّى يَحْسُنَ صَبْرُهُ وَ عَزاؤُهُ؛ هيچ فرد باايمانى نيست مگر اين که به بلايى مبتلا مى شود و بلاى شديدترى در انتظار اوست. هرگاه در برابر بلايى که در آن است شکيبايى کند، خدا او را از آن بلاى شديدتر که در انتظار اوست برکنار مى دارد و اگر بى تابى کند بلاها يکى پس از ديگرى بر سر او مى آيد تا صبر و شکيبايى پيشه کند».
در حديثى امام هادى (عليه السلام) مى فرمايد: «الْمُصِيبَةُ لِلصّابِرِ واحِدَةٌ وَ لِلْجازِعِ اثْنانِ؛ مصيبت براى انسان صابر يکى است و براى انسان ناشکيبا دوتا».
مضاعف شدن مصيبت افراد ناشکيبا از اين جاست که ضربه هايى بر جسم و روح آن ها وارد مى کند و آن ها را درهم مى کوبد. کوتاه سخن اين که همان گونه که در گذشته نيز اشاره شد جزع و بى تابى افزون بر نوعى ناسپاسى در پيشگاه خدا، آثار بسيار مخرّبى روى اعصاب انسان دارد و او را گاه تا سرحد جنون پيش مى برد.
براى درمان جزع لازم است انسان به مصائب اولياءاللّه در گذشته و مصائب دوستان و خويشان و بستگان توجه کند که هر يک به نوعى گرفتارند. به علاوه در آثار مثبت صبر و شکيبايى و آثار منفى جزع و بى تابى بينديشد. نيز به امورى بپردازد که فکر او را به خود مشغول مى سازد و از مصيبت منصرف مى کند تا در سايه آن به تدريج مصيبت را فراموش کند.
اضافه بر اين، همان گونه که در روايتى از اميرمؤمنان على (عليه السلام) اشاره شده، بسيارى از مشکلات پايانى دارد و به تعبير معروف: از اين ستون تا آن ستون فرج است. نبايد انسان خيال کند که هميشه مشکل به يک حال باقى مى ماند: «إنَّ لِلْمِحَنِ غاياتٌ لابُدَّ أنْ تَنْتَهِيَ إلَيْها؛ مشکلات غم انگيز، پايانى دارد».
در گفتار حکيمانه 291 نيز بحثى درباره صبر و جزع خواهد آمد و براى توضيح بيشتر مى توانيد به جلد دوم اخلاق در قرآن، مباحث مربوط به صبر وشکيبايى و جزع، مراجعه فرماييد. .