هشدار به بزرگسالان
امام (عليه السلام) در اين سخن حکيمانه هشدارى به بزرگسالان مى دهد، مى فرمايد: مراقب خود باشيد «عمرى که خداوند در آن با فرزندان آدم اتمام حجت مى کند (و عذرش را مى پذيرد) شصت سال است (بعد از آن عذرى پذيرفته نيست)»؛ (الْعُمْرُ آلَّذِي أَعْذَرَ آللّهُ فِيهِ إِلَى آبْنِ آدَمَ سِتُّونَ سَنَةً).
شک نيست که انسان در دوران هاى مختلف عمر تحت تأثير انگيزه هاى گوناگونى است؛ در کودکى به بازى ها سرگرم مى شود ودر جوانى به شهوات. هنگامى که دوران جوانى مى گذرد وبخشى از شهوات رو به افول مى گذارد، شهوت مال ومقام ومانند آن در انسان زنده مى شود وبه آن مى پردازد؛ اما هنگامى که به دوران پيرى مى رسد که لااقل از شصت سالگى شروع مى شود آن انگيزه ها نيز در بسيارى از افراد ضعيف مى گردد مخصوصاً اگر به وضع جسمانى خود توجه کنند که قواى آن به سرعت رو به کاهش مى رود، موهاى سر وصورت سفيد مى شوند، استخوان ها ضعيف مى گردند، به تدريج قامت خميده مى شود ونشانه هاى ارتحال از دنيا يکى پس از ديگرى آشکار مى گردند. با توجه به اين مسائل، هوس هاى پيرى در او طغيان نخواهند کرد واو به فکر آينده خويش وسراى آخرت خواهد افتاد.
اين به آن معنا نيست که اگر جوانان گناه کنند يا کسانى که در سنين پايين تر از شصت سال قرار دارند مرتکب خلافى شوند معذورند، بلکه منظور اين است که اگر جوانان و ميان سالان بتوانند براى خود عذرى در پيشگاه خدا بياورند کسانى که به سن شصت سال و بالاتر مى رسند آن عذرها را نيز نخواهند داشت و به تعبير ديگر گناه اين افراد از گناه جوانان زشت تر و مجازات آن شديدتر است.
اين در حالى است که در بعضى از روايات، سِنى کمتر از شصت سال در اين زمينه ذکر شده است.
از امام باقر (عليه السلام) نقل شده که فرمود: «إِذَا أَتَتْ عَلَى الرَّجُلِ أَرْبَعُونَ سَنَةً قِيلَ لَهُ: خُذْ حِذْرَکَ فَإِنَّکَ غَيْرُ مَعْذُورٍ؛ هنگامى که انسان به سن چهل سالگى مى رسد به او گفته مى شود: کاملاً مراقب باش، زيرا بعد از اين معذور نخواهى بود».
ولى براى اين که بعضى اين سخن را براى کسانى که کمتر از چهل سال دارند چراغ سبزى براى انجام گناهان نپندارند امام (عليه السلام) در ذيل اين روايت مى فرمايد : «وَلَيْسَ ابْنُ الْأَرْبَعِينَ بِأَحَقَّ بِالْحِذْرِ مِنِ ابْنِ الْعِشْرِينَ فَإِنَّ الَّذِي يَطْلُبُهُمَا وَاحِدٌ وَلَيْسَ بِرَاقِد؛ چهل ساله براى پرهيز از گناه سزاوارتر از بيست ساله نيست، زيرا کسى که هر دو را طلب مى کند يکى است (اعمال آن ها را مى بيند) وخواب نيست».
در ذيل آيه 15 سوره احقاف که دوران زندگى انسان را از طفوليت برمى شمرد تا به چهل سال مى رسد وآن را دوران کمال انسان مى شمارد: (حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً) از ابن عباس نقل شده است که مى گويد: «مَنْ بَلَغَ أرْبَعِينَ وَلَمْ يَبْلُغْ خَيْرُهُ شَرَّهُ فَلْيَتَجَهَّزْ إلَى النّارِ؛ کسى که به چهل سال برسد ونيکى او بر بدى اش غلبه نکند آماده آتش دوزخ گردد (ابن عباس اين گونه مطالب را معمولاً يا از پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) و يا از اميرمؤمنان على (عليه السلام) شنيده است)».
شيخ صدوق؛ در کتاب خصال از امام صادق (عليه السلام) نقل مى کند که فرمود: «إِنَّ الْعَبْدَ لَفِي فُسْحَةٍ مِنْ أَمْرِهِ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَرْبَعِينَ سَنَةً فَإِذَا بَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً أَوْحَى اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ إِلَى مَلَکَيْهِ قَدْ عَمَّرْتُ عَبْدِي هَذَا عُمُراً فَغَلِّظَا وَشَدِّدَا وَتَحَفَّظَا وَاکْتُبَا عَلَيْهِ قَلِيلَ عَمَلِهِ وَکَثِيرَهُ وَصَغِيرَهُ وَکَبِيرَهُ؛ انسان قبل از چهل سال در وسعت قرار دارد (خداوند کمتر بر او سخت مى گيرد) ولى هنگامى که به چهل سال رسيد خداوند متعال به دو فرشته اى که مأمور او هستند وحى مى فرستد که من بنده ام را عمر کافى و طولانى دادم. از اين به بعد بر او سخت بگيريد و شدت عمل به خرج دهيد و دقيقآ مراقب اعمال او باشيد و هر کار کم يا زياد، کوچک يا بزرگى را انجام مى دهد در نامه اعمال او بنويسيد».
البته منافاتى ميان اين روايات و امثال آن با آنچه از امام (عليه السلام) در گفتار حکيمانه مورد بحث آمد نيست، زيرا شدت عمل درباره انسان ها نيز مراحلى دارد. در مرحله چهل سالگى کمتر و در شصت سالگى بيشتر است و به تعبير ديگر، حديث چهل سال اشاره به حداقل و حديث شصت سال اشاره به حداکثر است.
در تفسير قرطبى و درّ المنثور ذيل آيه شريفه 37 سوره فاطر که خطاب به دوزخيان است و مى فرمايد: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْکُمْ مَّا يَتَذَکَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَکَّرَ)؛ «آيا به شما به مقدار کافى براى بيدارى وتذکر عمر نداديم و بيم دهنده الهى به سوى شما نيامد؟» از پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) چنين نقل شده است: «إذَا کانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ نُودِيَ: (أَيْنَ) أَبْناءُ السِّتِّيْنَ؟ وَهُوَ الْعُمْرُ الَّذِي قالَ اللّهُ فِيْهِ: أَوَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ ما يَتَذَکَّرُ فِيْهِ مَنْ تَذَکَّرَ؛ هنگامى که روز قيامت شود، منادى ندا کند: انسان هاى شصت ساله کجا هستند؟ اين همان عمرى است که خدا درباره آن فرموده است: آيا ما شما را به مقدارى که افراد متذکر شوند، عمر نداديم؟!».
به هر حال از مجموع اين روايات استفاده مى شود که انسان هنگامى که به چهل سالگى مى رسد بايد بسيار مراقب اعمال خويش باشد و چون به شصت سالگى برسد بسيار بيشتر، زيرا هر لغزشى را در اين سن و سال براى او مى نويسند و عذرى در پيشگاه خدا نخواهد داشت.