زينت فقر و غنا
اين گفتار حکمت آميز در جلد دوازدهم همين کتاب در حکمت 68 عيناً تکرار شده و ما در آن جا توضيحات لازم را داديم و در اين جا مى افزاييم:
امام (عليه السلام) نخست مى فرمايد: «عفت و خويشتن دارى زينت فقر است»؛ (الْعَفَافُ زِينَةُ آلْفَقْرِ).
شخص فقير به حسب ظاهر و به تصوّر توده مردم داراى نقطه ضعفى است، چراکه دست او از مال دنيا تهى است؛ اما هرگاه عفت و خويشتن دارى داشته باشد، چشم به مال مردم ندوزد، از طريق حرام به دنبال کسب مال نگردد و در مقابل اغنيا سر تعظيم فرود نياورد، اين حالت خويشتن دارى که در عرف عرب «عفت» ناميده مى شود زينت او مى گردد و نقطه ضعف ظاهرى او را مى پوشاند.
بايد توجه داشت که «عفاف» و«عفت» تنها به معناى خويشتن دارى در برابر آلودگى هاى جنسى نيست آن گونه که در فارسى امروز معنا مى شود، بلکه ازنظر زبان عربى، هرگونه خويشتن دارى در مقابل گناه وکار خلاف را فرامى گيرد. خداوند درباره جمعى از فقراى آبرومند و باايمان در سوره بقره آيه 273 مى فرمايد: (يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ)؛ «شخص نادان آن ها را براثر عفت، غنى و ثروتمند مى پندارد»، بنابراين «عفت» به معناى خوددارى کردن از حرام و هرگونه کار خلاف است؛ خواه در مسائل جنسى باشد يا غير آن. آن گاه در دومين جمله مى فرمايد: «شکر و سپاسگزارى، زينت توانگرى است»؛ (وَالشُّکْرُ زِينَةُ آلْغِنَى).
ثروتمندان و اغنيا اگر شکر توانگرى را به جا آورند، نه تنها شکر لفظى بلکه شکر عملى را نيز انجام دهند و از آنچه خدا به آن ها داده به نيازمندان ببخشند و کارهاى خير انجام دهند و باقيات الصالحاتى از خود به يادگار بگذارند، بهترين زينت را دارند؛ اما اگر بخيل و ممسک و خسيس باشند لکه ننگى بر دامان آن ها مى نشيند و در نظرها زشت و نازيبا جلوه مى کنند.
شايان توجه است که مرحوم اربلى در کتاب کشف الغمة اين کلام حکيمانه را با اضافات زيادى درمورد امورى که براى امور ديگر زينت مى شود از امام (عليه السلام) اين گونه نقل کرده است: «الْعَفَافُ زِينَةُ الْفَقْرِ وَالشُّکْرُ زِينَةُ الْغِنَى وَالصَّبْرُ زِينَةُ الْبَلاءِ وَالتَّوَاضُعُ زِينَةُ الْحَسَبِ وَالْفَصَاحَةُ زِينَةُ الْکَلامِ وَالْعَدْلُ زِينَةُ الْإِيمَانِ وَالسَّکِينَةُ زِينَةُ الْعِبَادَةِ وَالْحِفْظُ زِينَةُ الرِّوَايَةِ وَخَفْضُ الْجَنَاحِ زِينَةُ الْعِلْمِ وَحُسْنُ الْأَدَبِ زِينَةُ الْعَقْلِ وَبَسْطُ الْوَجْهِ زِينَةُ الْحِلْمِ وَالْإِيثَارُ زِينَةُ الزُّهْدِ وَبَذْلُ الْمَجْهُودِ زِينَةُ النَّفْسِ وَکَثْرَةُ الْبُکَاءِ زِينَةُ الْخَوْفِ وَالتَّقَلُّلُ زِينَةُ الْقَنَاعَةِ وَتَرْکُ الْمَنِّ زِينَةُ الْمَعْرُوفِ وَالْخُشُوعُ زِينَةُ الصَّلاةِ وَتَرْکُ مَا لا يَعْنِي زِينَةُ الْوَرَعِ؛ عفت (و خويشتن دارى) زينت فقر است و شکر زينت غنا و ثروتمندى، صبر زينت بلا و مصيبت است و تواضع زينت شخصيت، فصاحت زينت کلام است و عدالت زينت ايمان، آرامش زينت عبادت است و حفظ کردن زينت روايت، فروتنى زينت علم است و ادب زينت عقل، گشادگى چهره زينت حلم است و ايثار و فداکارى زينت زهد، بخشش به مقدار آنچه انسان در توان دارد زينت روح است و کثرت گريه زينت خوف از خدا، مصرف کم زينت قناعت است و ترک منت زينت کار خير و بخشش، خشوع زينت نماز است و ترک آنچه مربوط به انسان نيست زينت ورع و پرهيزکارى». آرى، هر يک از صفات برجسته انسانى و نعمت هاى الهى بايد آثارى در اعمال و رفتار انسان بگذارد. اگر اين آثار نمايان باشد زينت آن محسوب مى شود و اگر نباشد زشت است. آن ها که گرفتار مصيبت مى شوند اگر صبر و شکيبايى پيشه کنند آبرومندند و اگر بى تابى و جزع کنند رفتار آن ها زشت خواهد بود. افراد باشخصيت و درباره عالمان و دانشمندان اگر تواضع کنند به شخصيت و علم خود زينت بخشيده اند و اگر کبر و غرور پيشه کنند شخصيت و علم خود را زشت نشان داده اند و همچنين تمام نعمت هاى الهى و صفات برجسته انسانى و حوادث سخت زندگى چنين است. امام (عليه السلام) در گفتار حکيمانه اى که مرحوم سيّد رضى نقل کرده است به دو بخش از آن؛ يعنى زينت فقر و زينت غنا اشاره کرده و به نظر مى رسد سيّد رضى (رحمه الله) آن را از روايت مفصلى که نقل کرديم برگزيده و به اصطلاح، تقطيع کرده است.

* * *