حکمت 355
وَبَنَى رَجُلٌ مِنْ عُمَّالِهِ بِنَاءً فَخْماً،
فَقَالَ عَلَيهِ السَّلَامُ
أَطْلَعَتِ آلْوَرِقُ رُؤوسَهَا! إِنَّ آلْبِنَاءَ يَصِفُ لَکَ آلْغِنَى.
يکى از عاملان (فرمانداران) حکومت امام (عليه السلام) خانه باشکوهى ساخت،
امام (عليه السلام) به او فرمود:
دِرهم ها (و دينارها)ى تو از اين بنا سر برآورده و چنين بنايى به يقين نشانه غنا و ثروت توست!
شرح و تفسیر حکمت 355
درهم و دينار تو از قصرت سر برآورده است!
امام (عليه السلام) هنگامى که مردى از عاملان (فرمانداران) خود را ديد که بناى باشکوهى ساخته به او فرمود: «درهم ها (و دينارها)ى تو از اين بنا سر برآورده و چنين بنايى به يقين نشانه غنا و ثروت توست»؛ (وَبَنَى رَجُلٌ مِنْ عُمَّالِهِ بِنَاءً فَخْماً فَقال (عليه السلام): أَطْلَعَتِ آلْوَرِقُ رُؤوسَهَا! إِنَّ آلْبِنَاءَ يَصِفُ لَکَ آلْغِنَى).
مکرر در نهج البلاغه ديده ايم که اميرمومنان على (عليه السلام) درباره وضع خانه هاى مختلف سخن گفته و انگشت روى جزئيات گذاشته است و رهبرى و هدايت خود را از اين طريق کامل کرده است. در داستان خانه شريح قاضى که گويا خانه مجللى بود؛ از آن جا که قاضى کشور اسلامى نبايد چنان خانه اى براى خود تهيه کند، امام (عليه السلام) با لحنى ملامت آميز مطالب مهمى را به او تذکر داد و سندى براى آن خانه درست کرد، سندى عجيب و بى سابقه، نه مانند اسناد معمولى خانه ها؛ سندى بسيار آموزنده و عبرت انگيز که ناپايدارى و بى اعتبارى دنيا را برملا مى سازد و نشان مى دهد که آن ها که در بند خانه هاى مجلل و بسيار مستحکم هستند تا چه حد گرفتار غفلت و غرورند و از واقعيات مربوط به دنيا بى خبر.
به تعبير امام (عليه السلام) اگر «شريح»، اين سند اخلاقى را پيش از اين مشاهده مى کرد از خريد آن خانه منصرف مى شد (شرح کامل اين نامه و اين سند را در جلد نهم همين کتاب ذيل نامه سوم مطالعه فرماييد). در خطبه 209 نيز خوانديم که «علاء بن زياد همدانى» يکى از ياران امام (عليه السلام) در بصره بيمار شده بود. حضرت به عيادت او رفت و هنگامى که چشمش به خانه وسيع او افتاد به صورت استفهام انکارى فرمود: «با اين خانه وسيع در اين دنيا چه مى خواهى بکنى، در حالى که در سراى آخرت به آن نيازمندترى؟» سپس راهى به او نشان داد که اين خانه وسيع مايه ناراحتى او در آخرت نشود. فرمود: آرى، اگر بخواهى مى توانى با همين خانه وسيع به آخرت خود برسى و سعادتمند شوى؛ اين گونه که از ميهمان ها(ى نيازمند) در آن پذيرايى کنى و صله رحم در آن به جا آورى و حقوق شرعى آن را بپردازى. اگر چنين کنى به وسيله اين خانه، خانه آخرت تو آباد مى شود.
اين گونه حوادث نشان مى دهد که تا چه اندازه پيشوايان اسلام به مسائل تربيتى و اخلاقى اهميت مى دادند و به اصطلاح از هر سوژه اى براى طرح يکى از مسائل اخلاقى بهره مى گرفتند، با موشکافى به اطراف خود مى نگريستند و هر انحرافى را تذکر مى دادند.
بازمى گرديم به تفسير کلام حکيمانه امام (عليه السلام). جمله «إِنَّ الْبِنَاءَ يصِفُ لَکَ الْغِنَى». اشاره به اين است که اين خانه نشان مى دهد تو مرد ثروتمندى هستى و همين سبب مى شود که علامات سوال، اطراف تو به وجود آورد که يک کارگزار حکومت اسلامى اين همه ثروت را از کجا به دست آورده است؟ مردم به غيبت تو خواهند پرداخت و حسودان نيز به تو حسادت خواهند کرد. آيا بهتر نبود خانه متوسطى تهيه مى کردى تا از همه اين آزارها در امان بمانى؟
تعبير «أَطْلَعَتِ الْوَرِقُ رُءُوسَهَا؛ دِرهم هاى نقره (و دينارهاى طلا) سر وکله خود را از بالاى اين بنا آشکار ساخته است» نشان مى دهد که او ثروت هايى اندوخته بود؛ ولى سعى مى کرد مردم از آن باخبر نشوند و به ظاهر زندگى ساده و بى آلايشى داشت. امام (عليه السلام) به او هشدار مى دهد که اين ساختمان تو باطن تو را آشکار ساخته وآنچه را که پنهان مى داشتى برملا کرده است. مردم به ثروتمند بودن تو پى برده اند و طبعآ سيل اعتراضاتشان به سوى تو سرازير خواهد شد. نکته
خانه مناسب و در حدّ شأن
در بعضى از روايات اسلامى، داشتن خانه وسيع يکى از نشانه هاى سعادت شمرده شده است. در کتاب وسائل الشيعه در ابواب «احکام المساکن» به تناسب احکام مساجد، بابى تحت عنوان «اسْتِحْبَابِ سَعَةِ الْمَنْزِلِ» وجود دارد و در آن احاديث فراوانى از پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) و ائمه هدى (عليهم السلام) درباره تشويق به وسعت منزل ذکر شده است؛ از جمله در حديثى از پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) مى خوانيم: «مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ الْمَسْکَنُ الْوَاسِعُ؛ از جمله سعادت هاى انسان مسلمان اين است که مسکن وسيعى داشته باشد».
در حديث ديگرى مى خوانيم که از امام ابوالحسن (امام کاظم) (عليه السلام) پرسيدند: فضيلت زندگى دنيا در چيست؟ امام (عليه السلام) در پاسخ فرمود: «سَعَةُ الْمَنْزِلِ وَکَثْرَةُ الْمُحِبِّين؛ وسعت منزل و فزونى دوستان و محبان».
احاديث متعدد ديگرى به همين مضمون در همان باب آمده است. آيا اين گونه احاديث با آنچه اميرمومنان على (عليه السلام) در حکمت مورد بحث فرمود مخالف است؟
به يقين تعارضى ندارد، زيرا منظور، خانه وسيعى است در حد متعادل. نه آن چنان افراط گونه که اسباب غيبت و حسادت و يا ناراحتى مستمندان گردد و نه آن چنان تنگ و تاريک که روح انسان را آزار دهد.
اسلام در هرجا طرفدار اعتدال و ميانه روى است و همه پيروان خود را از افراط و تفريط برحذر مى دارد؛ افراط و تفريطى که هر دو مايه مشکلات و بدبختى هاست.
امام (عليه السلام) هنگامى که مردى از عاملان (فرمانداران) خود را ديد که بناى باشکوهى ساخته به او فرمود: «درهم ها (و دينارها)ى تو از اين بنا سر برآورده و چنين بنايى به يقين نشانه غنا و ثروت توست»؛ (وَبَنَى رَجُلٌ مِنْ عُمَّالِهِ بِنَاءً فَخْماً فَقال (عليه السلام): أَطْلَعَتِ آلْوَرِقُ رُؤوسَهَا! إِنَّ آلْبِنَاءَ يَصِفُ لَکَ آلْغِنَى).
مکرر در نهج البلاغه ديده ايم که اميرمومنان على (عليه السلام) درباره وضع خانه هاى مختلف سخن گفته و انگشت روى جزئيات گذاشته است و رهبرى و هدايت خود را از اين طريق کامل کرده است. در داستان خانه شريح قاضى که گويا خانه مجللى بود؛ از آن جا که قاضى کشور اسلامى نبايد چنان خانه اى براى خود تهيه کند، امام (عليه السلام) با لحنى ملامت آميز مطالب مهمى را به او تذکر داد و سندى براى آن خانه درست کرد، سندى عجيب و بى سابقه، نه مانند اسناد معمولى خانه ها؛ سندى بسيار آموزنده و عبرت انگيز که ناپايدارى و بى اعتبارى دنيا را برملا مى سازد و نشان مى دهد که آن ها که در بند خانه هاى مجلل و بسيار مستحکم هستند تا چه حد گرفتار غفلت و غرورند و از واقعيات مربوط به دنيا بى خبر.
به تعبير امام (عليه السلام) اگر «شريح»، اين سند اخلاقى را پيش از اين مشاهده مى کرد از خريد آن خانه منصرف مى شد (شرح کامل اين نامه و اين سند را در جلد نهم همين کتاب ذيل نامه سوم مطالعه فرماييد). در خطبه 209 نيز خوانديم که «علاء بن زياد همدانى» يکى از ياران امام (عليه السلام) در بصره بيمار شده بود. حضرت به عيادت او رفت و هنگامى که چشمش به خانه وسيع او افتاد به صورت استفهام انکارى فرمود: «با اين خانه وسيع در اين دنيا چه مى خواهى بکنى، در حالى که در سراى آخرت به آن نيازمندترى؟» سپس راهى به او نشان داد که اين خانه وسيع مايه ناراحتى او در آخرت نشود. فرمود: آرى، اگر بخواهى مى توانى با همين خانه وسيع به آخرت خود برسى و سعادتمند شوى؛ اين گونه که از ميهمان ها(ى نيازمند) در آن پذيرايى کنى و صله رحم در آن به جا آورى و حقوق شرعى آن را بپردازى. اگر چنين کنى به وسيله اين خانه، خانه آخرت تو آباد مى شود.
اين گونه حوادث نشان مى دهد که تا چه اندازه پيشوايان اسلام به مسائل تربيتى و اخلاقى اهميت مى دادند و به اصطلاح از هر سوژه اى براى طرح يکى از مسائل اخلاقى بهره مى گرفتند، با موشکافى به اطراف خود مى نگريستند و هر انحرافى را تذکر مى دادند.
بازمى گرديم به تفسير کلام حکيمانه امام (عليه السلام). جمله «إِنَّ الْبِنَاءَ يصِفُ لَکَ الْغِنَى». اشاره به اين است که اين خانه نشان مى دهد تو مرد ثروتمندى هستى و همين سبب مى شود که علامات سوال، اطراف تو به وجود آورد که يک کارگزار حکومت اسلامى اين همه ثروت را از کجا به دست آورده است؟ مردم به غيبت تو خواهند پرداخت و حسودان نيز به تو حسادت خواهند کرد. آيا بهتر نبود خانه متوسطى تهيه مى کردى تا از همه اين آزارها در امان بمانى؟
تعبير «أَطْلَعَتِ الْوَرِقُ رُءُوسَهَا؛ دِرهم هاى نقره (و دينارهاى طلا) سر وکله خود را از بالاى اين بنا آشکار ساخته است» نشان مى دهد که او ثروت هايى اندوخته بود؛ ولى سعى مى کرد مردم از آن باخبر نشوند و به ظاهر زندگى ساده و بى آلايشى داشت. امام (عليه السلام) به او هشدار مى دهد که اين ساختمان تو باطن تو را آشکار ساخته وآنچه را که پنهان مى داشتى برملا کرده است. مردم به ثروتمند بودن تو پى برده اند و طبعآ سيل اعتراضاتشان به سوى تو سرازير خواهد شد. نکته
خانه مناسب و در حدّ شأن
در بعضى از روايات اسلامى، داشتن خانه وسيع يکى از نشانه هاى سعادت شمرده شده است. در کتاب وسائل الشيعه در ابواب «احکام المساکن» به تناسب احکام مساجد، بابى تحت عنوان «اسْتِحْبَابِ سَعَةِ الْمَنْزِلِ» وجود دارد و در آن احاديث فراوانى از پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) و ائمه هدى (عليهم السلام) درباره تشويق به وسعت منزل ذکر شده است؛ از جمله در حديثى از پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) مى خوانيم: «مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ الْمَسْکَنُ الْوَاسِعُ؛ از جمله سعادت هاى انسان مسلمان اين است که مسکن وسيعى داشته باشد».
در حديث ديگرى مى خوانيم که از امام ابوالحسن (امام کاظم) (عليه السلام) پرسيدند: فضيلت زندگى دنيا در چيست؟ امام (عليه السلام) در پاسخ فرمود: «سَعَةُ الْمَنْزِلِ وَکَثْرَةُ الْمُحِبِّين؛ وسعت منزل و فزونى دوستان و محبان».
احاديث متعدد ديگرى به همين مضمون در همان باب آمده است. آيا اين گونه احاديث با آنچه اميرمومنان على (عليه السلام) در حکمت مورد بحث فرمود مخالف است؟
به يقين تعارضى ندارد، زيرا منظور، خانه وسيعى است در حد متعادل. نه آن چنان افراط گونه که اسباب غيبت و حسادت و يا ناراحتى مستمندان گردد و نه آن چنان تنگ و تاريک که روح انسان را آزار دهد.
اسلام در هرجا طرفدار اعتدال و ميانه روى است و همه پيروان خود را از افراط و تفريط برحذر مى دارد؛ افراط و تفريطى که هر دو مايه مشکلات و بدبختى هاست.