تقسيم صحيح ساعات شب و روز
امام (عليه السلام) در اين گفتار حکيمانه برنامه اى به منظور نظم زندگى پربرکت براى انسان ها، ارائه داده است.
نخست مى فرمايد: «انسان باايمان ساعات شبانه روز خود را به سه بخش تقسيم مى کند»؛ (لِلْمُؤْمِنِ ثَلاَثُ سَاعَاتٍ).
روشن است که منظور از ساعت در اينجا، ساعت مصطلح امروز نيست که عبارت از شصت دقيقه باشد بلکه ساعت به مفهوم لغوى آن است يعنى بخشى از زمان (برحة من الزمان).
آنگاه به اين تقسيم سه گانه پرداخته، مى فرمايد: «قسمتى را صرف مناجات با پروردگارش مى کند و قسمت ديگرى را براى ترميم معاش و کسب و کار زندگى قرار مى دهد و قسمت سوم را براى بهره گيرى از لذات حلال و دلپسند مى گذارد»؛ (لِلْمُؤْمِنِ ثَلاَثُ سَاعَاتٍ: فَسَاعَةٌ يُنَاجِي فِيهَا رَبَّهُ، وَ سَاعَةٌ يَرُمُّ مَعَاشَهُ، وَسَاعَةٌ يُخَلِّي بَيْنَ نَفْسِهِ وَبَيْنَ لَذَّتِها فِيَما يَحِلُّ وَ يَجْمُلُ).
به اين ترتيب قسمت مهم و اصلى زندگى همان مناجات با پروردگار است و قسمت دوم که انسان را براى بخش اوّل آماده مى سازد ترميم معاش و کسب درآمدهاى مادى است به گونه اى که سربار ديگران نباشد و زندگى معقول آبرومندى براى خود تهيه کند. بخش سوم که درواقع کمک به دو بخش اول مى کند اين است که به استراحت و تفريح سالم بپردازد تا هم نشاط براى کار پيدا کند و هم براى عبادت و نيز بتواند سلامتى را که شرط انجام بخش اوّل و دوم است براى خود حفظ کند.
چه تقسيم جالب و دلپسندى که ضامن سعادت دنيا و آخرت است!
بعضى از شارحان از اين تقسيمات سه گانه اين گونه استفاده کرده اند که بايد به هرکدام هشت ساعت را اختصاص داد؛ کار نبايد بيش از هشت ساعت باشد و استراحت و تفريح نيز بيش از اين مطلوب نيست و اما مناجات با پروردگار نيز با توجه به مقدمات و آمادگى هايى که جهت آن لازم است (شست و شوى بدن، طهارت لباس، غسل و وضو و نيز رفتن به مسجد و بازگشت از آن و انجام عبادات) هشت ساعت را دربر مى گيرد.
البته ممکن است براى عده اى اين تقسيم به طور دقيق انجام نشود ولى با مقدارى کم و زياد تقسيم مزبور صادق است.
اما متأسفانه بعضى آن چنان غرق زندگى مادى مى شوند که تقريبآ تمام اوقات شب و روز آن ها به آن تعلق مى گيرد و حتى در خواب نيز حساب درآمدها و بدهى ها را انجام مى دهند و به زن و فرزند خود نيز نمى رسند و حتى سلامتى خود را در اين راه به خطر مى اندازند. اين ها درحقيقت بى نوايانى هستند که براى ديگران زحمت مى کشند، جمع مى کنند و مى گذارند و مى روند. نه خود از آن بهره اى مى گيرند و نه به نيازمندان بهره اى مى دهند.
و به عکس، بعضى کسب و کار را رها کرده و گوشه عزلت اختيار نموده و دائمآ مشغول عبادت اند که به يقين آن ها نيز از تعليمات اسلام دور و با آن بيگانه اند.
و گروه سومى غرق لذات و عياشى و هوسرانى هستند؛ نه از دنيا خبر دارند و نه از عقبى، اموال بى حسابى از پدر و مادر يا از طرق ديگر به آن ها رسيده و همه چيز را رها کرده و به عيش و نوش پرداخته اند که به يقين آن ها نيز نه عاقبت خوبى در اين دنيا دارند و نه آينده اى در آخرت. در بعضى از روايات ساعات شبانه روز به چهار بخش تقسيم شده است. ازجمله در حديثى از امام موسى بن جعفر (عليه السلام) چنين مى خوانيم: «اجْتَهِدُوا فِى أَنْ يکُونَ زَمَانُکُمْ أَرْبَعَ سَاعَاتٍ سَاعَةً لِمُنَاجَاةِ اللَّهِ وَ سَاعَةً لاَِمْرِ الْمَعَاشِ وَ سَاعَةً لِمُعَاشَرَةِ الاِْخْوَانِ وَ الثِّقَاتِ الَّذِينَ يعَرِّفُونَکُمْ عُيوبَکُمْ وَ يخْلِصُونَ لَکُمْ فِى الْبَاطِنِ وَسَاعَةً تَخْلُونَ فِيهَا لِلَذَّاتِکُمْ فِى غَيرِ مُحَرَّم؛ کوشش کنيد که زمان شما به چهار بخش تقسيم شود: بخشى براى مناجات با پروردگار و بخشى براى امر معاش و بخشى براى معاشرت با دوستان و افراد مورد اعتماد که عيوب شما را براى شما بازگو مى کنند و با خلوص باطن به شما خدمت مى نمايند، و بخشى از آن را نيز براى لذات غير حرام باقى گذاريد».
و روايات ديگرى نيز به همين مضمون يا قريب به آن از پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) و از امام على بن موسى الرضا (عليه السلام) نقل شده است. و روشن است که منافاتى بين اين تقسيم بندى ها نيست براى اين که در تقسيم سه گانه بخشى در بخش ديگر ادغام شده است.
در ضمن از اين احاديث به خوبى استفاده مى شود که اسلام هيچ گونه مخالفتى با لذات حلال ندارد بلکه بر آن تأکيد نموده زيرا همان گونه که در بالا به آن اشاره شد تفريح سالم و لذات حلال، روح را آرامش بخشيده و جسم را سالم مى کند و انسان در پرتو آن مى تواند به بخش هاى مهم زندگى، بهتر برسد. ولى مهم آن است که خط فاصل لذات حلال و حرام روشن گردد و اين احاديث بهانه اى براى هوس رانان و عياشان نگردد.
سپس امام (عليه السلام) در بخش دوم اين گفتار حکيمانه همان مطلب را به صورت زيباى ديگرى بيان کرده است، مى فرمايد: «سزاوار نيست که انسان عاقل حرکتش جز در سه چيز باشد: مرمت معاش، گامى در راه معاد و لذت در غير

حرام»؛ (وَ لَيْسَ لِلْعَاقِلِ أَنْ يَکُونَ شَاخِصاً إِلاَّ فِي ثَلاَثٍ: مَرَمَّةٍ لِمَعَاشٍ، أَوْ خُطْوَةٍ فِي مَعَادٍ، أَوْ لَذَّةٍ فِي غَيْرِ مُحَرَّمٍ).
جمعى از شارحان نهج البلاغه واژه «شاخص» را در اين جا «مسافر» معنا کرده اند که البته يکى از معانى اين واژه همين است و به اين ترتيب گفته اند: نه تنها انسان در حضر بايد اوقات شبانه روز را به سه بخش تقسيم کند بلکه سفرش نيز بايد چنين باشد. ولى با توجه به اين که واژه شاخص تنها به معناى مسافر نيست بلکه به کسى که براى کارى قيام مى کند نيز اطلاق مى شود ضرورتى ندارد که ذيل اين کلام حکمت آميز را فقط مربوط به زمانى که کسى در حال سفر است بدانيم.

* * *

.