تلاش معقول
امام (عليه السلام) در اين گفتار حکيمانه به دو نکته اشاره مى کند که يکى زاهدانه است و ديگرى عاقلانه.
در نکته اول مى فرمايد: «از دنيا همان قدر را بگير که به سراغ تو مى آيد و از آنچه از تو روى گردانده روى بگردان (و به دنبال آن مشتاب)»؛ (خُذْ مِنَ آلدُّنْيَا مَا أَتَاکَ، وَتَوَلَّ عَمَّا تَوَلَّى عَنْکَ).
اشاره به اين که هر انسانى در شرايط معمولى و کسب و کار عادى، درآمدى دارد که اين درآمد خواه ناخواه به سراغ او مى آيد. مثلاً هنگامى که زراعت مى کند معمولاً اين زراعت درآمدى دارد و همچنين دامدارى و تجارت و صنعت.
ولى بسيار مى شود که اضافه بر آن به سراغ انسان نمى آيد. امام (عليه السلام) مى فرمايد: چه بهتر که تو هم به سراغ آن نروى و اين حقيقت زهد و بى اعتنايى به دنياست.
هرگز منظور امام (عليه السلام) اين نيست که انسان در خانه خود بنشيند تا رزق و روزى اش به سراغ او بيايد اين همان چيزى است که با صراحت در روايات از آن نهى شده است. بلکه منظور آن است که اصرار بر افزودن مال و ثروت در جايى که اسبابش فراهم نيست نداشته باشد چراکه هم مشقت زيادى را بر انسان تحميل مى کند و هم ممکن است آلوده انواع گناهان و انحراف از مسير شرع شود و اى بسا اگر به آن نرسد زبان به ناشکرى و کفران بگشايد. در جمله دوم مى فرمايد: «اگر چنين نمى کنى لااقل در طلب دنيا به صورت معقول تلاش کن (و تندروى مکن)»؛ (فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ فَأَجْمِلْ فِي الطَّلَبِ).
اشاره به اين که اگر اصرار دارى بر مال و جاه خود بيفزايى، تندروى مکن؛ عاقلانه تلاش کن و آلوده گناهان مشو و به تعبير ديگر مانند افراد حريص و دنياپرست که به هر درى مى زنند مباش.
به يقين يک زندگى ساده و آبرومندانه و خالى از هرگونه آلودگى به گناه، بسيار افتخارآميزتر است از زندگى پرزرق و برقى که از طريق تلاش خسته کننده و آلوده به انواع گناهان به دست آمده است.
در حديثى که مرحوم کلينى در کافى آورده است مى خوانيم که امام صادق (عليه السلام) فرمود: «خَرَجَ النَّبِى (صلي الله عليه و آله) وَ هُوَ مَحْزُونٌ فَأَتَاهُ مَلَکٌ وَ مَعَهُ مَفَاتِيحُ خَزَائِنِ الاَْرْضِ فَقَالَ يا مُحَمَّدُ هَذِهِ مَفَاتِيحُ خَزَائِنِ الاَْرْضِ يقُولُ لَکَ رَبُّکَ افْتَحْ وَ خُذْ مِنْهَا مَا شِئْتَ مِنْ غَيرِ أَنْ تُنْقَصَ شَيئاً عِنْدِى فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلي الله عليه و آله) الدُّنْيا دَارُ مَنْ لاَ دَارَ لَهُ وَ لَهَا يجْمَعُ مَنْ لاَ عَقْلَ لَهُ فَقَالَ الْمَلِکُ وَالَّذِى بَعَثَکَ بِالْحَقِّ نَبِياً لَقَدْ سَمِعْتُ هَذَا الْکَلاَمَ مِنْ مَلَکٍ يقُولُهُ فِى السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ حِينَ أُعْطِيتُ الْمَفَاتِيحَ؛ پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) در حالى که غمگين بود از منزل خارج شد فرشته اى خدمت آن حضرت آمد در حالى که کليد گنج هاى زمين را در دست داشت عرض کرد: اى محمّد! اين کليد گنج هاى زمين است پروردگارت مى فرمايد: آن ها را بگشا و هرچه مى خواهى بردار بى آن که چيزى از مقام تو نزد من کم شود. پيامبر (صلي الله عليه و آله) فرمود: دنيا خانه کسى است که خانه ديگرى ندارد و آن را کسى گردآورى مى کند که عقلى ندارد. آن فرشته عرض کرد: قسم به خدايى که تو را مبعوث به حق کرده است عين اين سخن را از فرشته اى در آسمان چهارم شنيدم در آن هنگام که کليد اين گنج ها به دست من داده شد».

مشکلات عظيمى که در دنياى ديروز و امروز و فردا وجود داشته، دارد و خواهد داشت ناشى از حرص حريصان و دنياپرستان است که به سهم و حق خود از دنيا قانع نيستند و اصرار دارند از ديگران بگيرند و به خود بيفزايند. سرچشمه جنگ ها و نزاع ها و بسيارى از پرونده هاى سنگين دادگاه ها همين حرص دنيا و بيش از حق خود طلبيدن است و اگر به دستورى که امام (عليه السلام) فرموده عمل شود آتش جنگ ها خاموش مى گردد و پرونده هاى دادگاه ها بسته خواهد شد.
اين سخن را با شعرى از شاعر عرب پايان مى دهيم هرچند سخن در اين جا بسيار است.
يا حَرِيصآ قَطَع الأيّامَ فِى *** بُوسِ عَيْشٍ وَعَناءٍ وتَعَب
لَيْسَ يَعدُوکَ مِنَ الرِّزقِ الّذِى *** قَسَم اللّهُ فأجْمِل فى الطَّلَب
اى کسى که تمام روزها را در ناراحتى و رنج و تعب (براى افزودن مال و ثروت) مى گذرانى!
(بدان) آن رزقى که خدا براى تو مقرر کرده است از تو دريغ نخواهد شد بنابراين در طلب دنيا معقولانه رفتار کن.

* * *