شرح وتفسير
يک تشبيه عجيب
امام (عليه السلام) در اين جمله کوتاه و پرمعنا اشاره به نکته اى مى کند که متن آن در واقع يک مسأله فقهى است و پيام آن يک مسأله اجتماعى و سياسى و اخلاقى.
مى فرمايد: «چشم، نگهدارنده نشيمنگاه است»؛ (الْعَيْنُ وِکَاءُ السَّه).
اشاره به اين که هنگامى که انسان به خواب مى رود بسيار مى شود که وضوى او بر اثر خروج ريح باطل گردد.
«وِکاء» به معناى نخى است که دهانه مشک را با آن مى بندند و «السَّه» به معناى نشيمنگاه است. هنگامى که اين نخ محکم باشد چيزى از مشک خارج نمى شود ولى زمانى که آن نخ، باز يا شل شود آنچه در مشک است بيرون مى ريزد واين تعبير به گفته مرحوم سيد رضى از کنايات و تشبيهات عجيب است و منظور امام (عليه السلام) اين است که انسان تا خواب نرفته مى تواند خود را حفظ کند تا وضوى او باطل نشود اما زمانى که به خواب رفت اعضاى او سست مى شود و نمى تواند خود را حفظ کند و اى بسا چيزى از او خارج شود و وضو باطل گردد و در واقع فلسفه بطلان وضو به سبب خواب، ممکن است همين باشد.
در احاديث اهل سنت جمله اى در ذيل اين حکمت از پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) نقل شده که اين معنا را روشن تر مى سازد. در کتاب مغنى ابن قدامة از پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) چنين نقل شده است که فرمود: «العَينُ وِکاءُ السَّهِ فَمَن نامَ فليتَوضّأ». اين گفتار پرمعنى پيام مهمى در زمينه مسائل اجتماعى و اخلاقى و سياسى دارد و به ما مى گويد. اگر چشمانتان بسته باشد خطاهاى زيادى از شما سرمى زند.
کسى که چشم بسته بر سر سفره غذا بنشيند نمى تواند خوب و بد و آنچه را براى او نافع يا زيان بار است تشخيص دهد.
کسى که چشم بسته در مسائل سياسى وارد مى شود ممکن است سرنوشت جامعه اى را به خطر بيفکند.
کسى که چشم بسته دوست انتخاب مى کند اى بسا دوستانى را برگزيند که بلاى جان او شوند.
خلاصه هر کس چشم بسته به راهى برود آينده مبهم و يا خطرناکى دارد. چشم در واقع طنابى است که بر دهانه زشتى ها و بدى ها و ناهنجارى ها گره مى زند.
نويسنده معروف مصرى، محمّد عبده در شرح نهج البلاغه خود در شرح اين کلام مى گويد: اين سخن در واقع مثالى است براى فايده چشم در حفظ انسان از آنچه از پشت سرش (ناآگاهانه) ممکن است به او برسد و اين که فايده چشم تنها اين نيست که صاحبش را از آنچه در برابر اوست حفظ کند بلکه بايد از آنچه پشت سر اوست نيز آگاه گردد و وى را حفظ کند و اين در واقع ارشادى است به وجوب بينا بودن در مواردى که غفلت زاست.
و در پايان مى گويد: آنچه سزاوار سخنى است که از پيغمبر اکرم (صلي الله عليه و آله) يا از اميرمؤمنان (عليه السلام) در اين زمينه نقل شده، همين است.
البته اين سخن نبايد بدان معنا باشد که مفهوم اصلى کلام امام (عليه السلام) يا کلام رسول الله (صلي الله عليه و آله) در مورد مبطلات وضو ناديده گرفته شود در واقع، کلام، يک مفهوم مطابقى دارد و يک سلسله معانى التزامى.