حکمت 477
شرح و تفسیر حکمت 477
شرح وتفسير
از گناهى که کوچک مى شمرى بترس!
امام (عليه السلام) در اين گفتار حکيمانه به نکته مهمى در باب سنجش گناهان اشاره کرده، مى فرمايد: «بدترين و خطرناک ترين گناهان گناهى است که مرتکب شونده آن، آن را کوچک بشمرد»؛ (أَشَدُّ الذُّنُوبِ مَا اسْتَخَفَّ بِهِ صَاحِبُهُ).
بعضى معتقدند که گناهان را نبايد به صغيره و کبيره تقسيم کرد؛ همه گناهان نسبت به مقام شامخ الهى کبيره است زيرا هر قدر شخصى که معصيتش مى شود بزرگ تر باشد معصيت، بزرگ تر خواهد بود و چون خداوند از هر چيز برتر و بالاتر است هر معصيتى در پيشگاهش عظيم است.
البته اين سخن از يک نظر صحيح است ولى از يک نظر مى توان ميان گناهان تفاوت گذاشت. گاهى ذات گناهان با هم متفاوت است؛ تفاوتى که مثلاً در ميان سيلى زدن به يک شخص بى گناه يا کشتن او مى باشد و تفاوتى که ميان زناى با غير محارم و زناى با محارم است.
و گاه تفاوت به سبب اصرار يا ندامت و استغفار است. ممکن است کسى گناه کبيره اى انجام دهد ولى فورآ پشيمان شود و به درگاه خدا توبه کند اين گناه نسبت به گناه کسى که صغيره اى را انجام مى دهد و اصرار بر آن دارد کوچک تر محسوب مى شود و گاهى اين تفاوت به سبب نيت گناهکار است گاهى گناهکار گناه را با ترس و وحشت و اضطراب انجام مى دهد و گاه با بى اعتنايى و کوچک شمردن گناه. به يقين دومى از اولى بزرگ تر است هر چند خودِ گناه هيچ تفاوتى نکند. اين از يک نظر، از نظر ديگر گناهى که انسان درباره آن بى اعتناست به آسانى دامن او را مى گيرد و به او ضربه مى زند ولى گناهى که در نظر او عظيم و خطرناک است کمتر به آن گرفتار مى شود. درست مثل اين که انسان، دشمنى را کوچک بشمرد، از چنين دشمنى ممکن است به آسانى غافل شود و ضربه بخورد ولى از دشمنى که او را بزرگ و خطرناک مى شمرد در امان بماند.
در روايات اسلامى اين مسأله نيز به صورت گسترده آمده است. مرحوم شيخ حر عاملى در کتاب وسائل الشيعه در ابواب جهاد نفس، بابى تحت عنوان «وجوب اجتناب المحقرات من الذنوب» ذکر کرده و در آن باب، چهارده روايت از معصومين (عليهم السلام) در همين زمينه آورده است. از جمله در حديثى از رسول خدا (صلي الله عليه و آله) مى خوانيم که فرمود: «لاَ تُحَقِّرُوا شَيْئاً مِنَ الشَّرِّ وَ إِنْ صَغُرَ فِى أَعْيُنِکُمْ وَ لاَ تَسْتَکْثِرُوا شَيْئاً مِنَ الْخَيْرِ وَ إِنْ کَثُرَ فِى أَعْيُنِکُمْ فَإِنَّهُ لاَ کَبِيرَ مَعَ الاِسْتِغْفَارِ وَ لاَ صَغِيرَ مَعَ الإِصْرَارِ؛ چيزى از کار بد را کوچک نشمريد هر چند در نظر شما کوچک باشد و چيزى از کار نيک را بزرگ نشمريد هر چند در نظر شما بزرگ و فراوان باشد زيرا هيچ گناه کبيره اى با استغفار باقى نمى ماند و هيچ گناه صغيره اى با اصرار بر آن بخشوده نخواهد شد».
از سويى ديگر هنگامى که انسان درباره گناهى بى اعتنا باشد، آن گناه تکرار مى شود و روى هم انباشته مى گردد و تبديل به گناهى بسيار عظيم مى شود. همان گونه که در حديثى از پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) مى خوانيم: «إِيَّاکُمْ وَ مُحَقَّرَاتِ الذُّنُوبِ فَإِنَّ لَهَا مِنَ اللَّهِ طَالِباً وَ إِنَّهَا لَتَجْتَمِعُ عَلَى الْمَرْءِ حَتَّى تُهْلِکَهُ؛ از گناهان کوچک برحذر باشيد زيرا از سوى خدا درباره آن مطالبه مى شود و آن ها روى هم انباشته مى گردد تا انسان را هلاک کند». در حديث ديگرى از امام باقر (عليه السلام) مى خوانيم: «وَ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِى لا تُغْفَرُ قَوْلُ الرَّجُلِ لَيْتَنِى لا أُوَاخَذُ إِلاَّ بِهَذَا؛ ازجمله گناهانى که هرگز بخشوده نمى شود گناهى است که کسى که آن راانجام مى دهد(هنگامى که به او بگويند: چرا چنين مى کنى؟) بگويد: (اين که گناه مهمى نيست) کاش من با همين يک گناه مؤاخذه مى شدم».
در روايتى از حضرت مسيح (عليه السلام) مى خوانيم: «بِحَقٍّ أَقُولُ لَکُمْ إِنَّ صِغَارَ الْخَطَايَا وَ مُحَقَّرَاتِهَا لَمِنْ مَکَايِدِ إِبْلِيسَ يُحَقِّرُهَا لَکُمْ وَ يُصَغِّرُهَا فِى أَعْيُنِکُمْ فَتَجْتَمِعُ فَتَکْثُرُ فَتُحِيطُ بِکُمْ؛ حق را به شما مى گويم که گناهان کوچک و حقير از دام هاى شيطان است. آن را در نظر شما حقير مى شمرد و در چشم شما کوچک مى نمايد تا روى هم انباشته شود و وجود شما را احاطه کند (بر حذر باشيد)».
از گناهى که کوچک مى شمرى بترس!
امام (عليه السلام) در اين گفتار حکيمانه به نکته مهمى در باب سنجش گناهان اشاره کرده، مى فرمايد: «بدترين و خطرناک ترين گناهان گناهى است که مرتکب شونده آن، آن را کوچک بشمرد»؛ (أَشَدُّ الذُّنُوبِ مَا اسْتَخَفَّ بِهِ صَاحِبُهُ).
بعضى معتقدند که گناهان را نبايد به صغيره و کبيره تقسيم کرد؛ همه گناهان نسبت به مقام شامخ الهى کبيره است زيرا هر قدر شخصى که معصيتش مى شود بزرگ تر باشد معصيت، بزرگ تر خواهد بود و چون خداوند از هر چيز برتر و بالاتر است هر معصيتى در پيشگاهش عظيم است.
البته اين سخن از يک نظر صحيح است ولى از يک نظر مى توان ميان گناهان تفاوت گذاشت. گاهى ذات گناهان با هم متفاوت است؛ تفاوتى که مثلاً در ميان سيلى زدن به يک شخص بى گناه يا کشتن او مى باشد و تفاوتى که ميان زناى با غير محارم و زناى با محارم است.
و گاه تفاوت به سبب اصرار يا ندامت و استغفار است. ممکن است کسى گناه کبيره اى انجام دهد ولى فورآ پشيمان شود و به درگاه خدا توبه کند اين گناه نسبت به گناه کسى که صغيره اى را انجام مى دهد و اصرار بر آن دارد کوچک تر محسوب مى شود و گاهى اين تفاوت به سبب نيت گناهکار است گاهى گناهکار گناه را با ترس و وحشت و اضطراب انجام مى دهد و گاه با بى اعتنايى و کوچک شمردن گناه. به يقين دومى از اولى بزرگ تر است هر چند خودِ گناه هيچ تفاوتى نکند. اين از يک نظر، از نظر ديگر گناهى که انسان درباره آن بى اعتناست به آسانى دامن او را مى گيرد و به او ضربه مى زند ولى گناهى که در نظر او عظيم و خطرناک است کمتر به آن گرفتار مى شود. درست مثل اين که انسان، دشمنى را کوچک بشمرد، از چنين دشمنى ممکن است به آسانى غافل شود و ضربه بخورد ولى از دشمنى که او را بزرگ و خطرناک مى شمرد در امان بماند.
در روايات اسلامى اين مسأله نيز به صورت گسترده آمده است. مرحوم شيخ حر عاملى در کتاب وسائل الشيعه در ابواب جهاد نفس، بابى تحت عنوان «وجوب اجتناب المحقرات من الذنوب» ذکر کرده و در آن باب، چهارده روايت از معصومين (عليهم السلام) در همين زمينه آورده است. از جمله در حديثى از رسول خدا (صلي الله عليه و آله) مى خوانيم که فرمود: «لاَ تُحَقِّرُوا شَيْئاً مِنَ الشَّرِّ وَ إِنْ صَغُرَ فِى أَعْيُنِکُمْ وَ لاَ تَسْتَکْثِرُوا شَيْئاً مِنَ الْخَيْرِ وَ إِنْ کَثُرَ فِى أَعْيُنِکُمْ فَإِنَّهُ لاَ کَبِيرَ مَعَ الاِسْتِغْفَارِ وَ لاَ صَغِيرَ مَعَ الإِصْرَارِ؛ چيزى از کار بد را کوچک نشمريد هر چند در نظر شما کوچک باشد و چيزى از کار نيک را بزرگ نشمريد هر چند در نظر شما بزرگ و فراوان باشد زيرا هيچ گناه کبيره اى با استغفار باقى نمى ماند و هيچ گناه صغيره اى با اصرار بر آن بخشوده نخواهد شد».
از سويى ديگر هنگامى که انسان درباره گناهى بى اعتنا باشد، آن گناه تکرار مى شود و روى هم انباشته مى گردد و تبديل به گناهى بسيار عظيم مى شود. همان گونه که در حديثى از پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله) مى خوانيم: «إِيَّاکُمْ وَ مُحَقَّرَاتِ الذُّنُوبِ فَإِنَّ لَهَا مِنَ اللَّهِ طَالِباً وَ إِنَّهَا لَتَجْتَمِعُ عَلَى الْمَرْءِ حَتَّى تُهْلِکَهُ؛ از گناهان کوچک برحذر باشيد زيرا از سوى خدا درباره آن مطالبه مى شود و آن ها روى هم انباشته مى گردد تا انسان را هلاک کند». در حديث ديگرى از امام باقر (عليه السلام) مى خوانيم: «وَ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِى لا تُغْفَرُ قَوْلُ الرَّجُلِ لَيْتَنِى لا أُوَاخَذُ إِلاَّ بِهَذَا؛ ازجمله گناهانى که هرگز بخشوده نمى شود گناهى است که کسى که آن راانجام مى دهد(هنگامى که به او بگويند: چرا چنين مى کنى؟) بگويد: (اين که گناه مهمى نيست) کاش من با همين يک گناه مؤاخذه مى شدم».
در روايتى از حضرت مسيح (عليه السلام) مى خوانيم: «بِحَقٍّ أَقُولُ لَکُمْ إِنَّ صِغَارَ الْخَطَايَا وَ مُحَقَّرَاتِهَا لَمِنْ مَکَايِدِ إِبْلِيسَ يُحَقِّرُهَا لَکُمْ وَ يُصَغِّرُهَا فِى أَعْيُنِکُمْ فَتَجْتَمِعُ فَتَکْثُرُ فَتُحِيطُ بِکُمْ؛ حق را به شما مى گويم که گناهان کوچک و حقير از دام هاى شيطان است. آن را در نظر شما حقير مى شمرد و در چشم شما کوچک مى نمايد تا روى هم انباشته شود و وجود شما را احاطه کند (بر حذر باشيد)».