حکمت های نهج البلاغه شامل ۴۸۰ حکمت است که گزیده سخنان حکمت‌آمیز امیرالمؤمنین علیه السلام ، پندها و نیز پاسخ پرسش‌ها و گفتارهای کوتاه وی آمده است.

فهرست حکمت‌های نهج البلاغه

      حکمت 338 - آبرو

      امام (عليه السلام) فرمود: علم و دانش دو گونه است: فطرى و شنيدنى (اکتسابى) و دانش شنيدنى سودى نمى دهد هنگامى که هماهنگ با فطرى نباشد. {1}

      حکمت 339 - چاپلوسي

      امام (عليه السلام) فرمود: رأى صائب، همراه قدرت و حکومت است؛ با آن مى آيد و با آن مى رود. (تا راى صائب نباشد قدرت به دست نمى آيد، يا تا قدرت در دست نباشد رأى صائب حاصل نمى شود). {1}

      حکمت 340 - گناه 1

      امام (عليه السلام) فرمود: عفّت و خويشتن دارى، زينت فقر است و شکر و سپاس، زينت غنا و توانگرى است. {1}

      حکمت 341 - سود و زيان برخي از خو ها

      امام (عليه السلام) فرمود: روز اجراى عدل درباره ستمگر، سخت تر است از روز ظلم کردن ستمگر بر مظلوم. {1}

      حکمت 342 - ستمگر 2

      امام (عليه السلام) فرمود: برترين بى نيازى، يأس و چشم پوشى از آن چيزى است که در دست مردم است. {1}

      حکمت 343 - خوشي و سختي

      امام (عليه السلام) فرمود: گفتار انسان ها نگهدارى مى شود و باطن آن ها آزموده خواهد شد و هرکس در گرو اعمال خويش است. مردم همگى در نُقصانند و داراى عيوبى هستند جز کسى که خدا او را حفظ کند (زيرا) سؤال کنندگان آنان درپى بهانه جويى و آزارند و پاسخ دهندگان، توجيه گر و گرفتار تکلفند. حتى برترين آن ها ازنظر فکر و انديشه، به سبب حب و بغض، از رأى خود بازمى گردد و با استقامت ترين آن ها (گاه) با يک نگاه يا يک کلمه دگرگون مى شود (از چنين افرادى بايد به خدا پناه برد). {1}

      حکمت 344 - زن و فرزند

      امام (عليه السلام) فرمود: اى مردم! تقواى الهى را رعايت کنيد. چه بسيار آرزومندانى که به آرزوى خود نمى رسند و چه بسيار سازندگانى که در آنچه ساخته اند سکونت نمى کنند و چه بسيار جمع آورى کنندگان اموال که به زودى اندوخته هاى خود را ترک مى گويند، اموالى که شايد از طريق باطل گردآورى کرده و يا حق آن را نپرداخته اند يا از راه حرام به آن رسيده و به سبب آن، گناهانى بر دوش کشيده اند. درنتيجه وزر و وبالش به گردن آن هاست و با افسوس و دريغ بر پروردگار خود وارد مى شوند و مصداق اين آيه شريفه هستند: (خَسِرَ الدُّنْيا وَالاْخِرَةَ ذَلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ)؛ «هم دنيا را از دست داده هم آخرت را و اين است زيان آشکار». {1}

      حکمت 345 - عيب جويي

      امام (عليه السلام) فرمود: عدم توانايى بر گناه، نوعى عصمت است. {1}

      حکمت 346 - دانا و زيرک

      امام (عليه السلام) فرمود: آبرويت جامد است و تقاضا آن را آب کرده، فرو مى ريزد. ببين آن را نزد چه کسى فرو مى ريزى. {1}

      حکمت 347 - آشکار شدن دارايي

      امام (عليه السلام) فرمود: مدح و ستايشِ بيش از حدّ استحقاق، تملّق است و کمتر از استحقاق، عجز و درماندگى و يا حسد است. {1}

      حکمت 348 - روزي 2

      امام (عليه السلام) فرمود: شديدترين گناهان گناهى است که صاحبش آن را کوچک بشمارد. {1}

      حکمت 349 - مرگ 2

      امام (عليه السلام) فرمود

      حکمت 350 - ترغيب به سپاسگزاري و شکيبايي

      امام (عليه السلام) فرمود: مردان ستمگر سه نشانه دارند: به مافوق خود از طريق نافرمانى ستم مى کنند و با قهر و غلبه، به زيردستان خويش ستم روا مى دارند و پشتيبان ظالمان اند. {1}

      حکمت 351 - دوري از خواهش نفس

      امام (عليه السلام) فرمود: هنگامى که سختى ها به آخرين درجه شدت برسد فرج حاصل مى شود و در آن هنگام که حلقه هاى بلا تنگ مى گردد نوبت آسايش و راحتى فرامى رسد. {1}

      حکمت 352 - بدگماني 1

      امام (عليه السلام) فرمود: بيشترين دل مشغولى خود را به خانواده و فرزندان (و تأمين زندگى آن ها) اختصاص مده، زيرا اگر آن ها از دوستان خدا باشند خدا دوستان خود را تنها نمى گذارد و اگر از دشمنان خدا هستند چرا همّ خود را صرف دشمنان خدا مى کنى؟! {1}

      حکمت 353 - ترغيب به درود فرستادن

      امام (عليه السلام) فرمود: بزرگ ترين عيب آن است که آنچه را که در خود توست براى ديگران عيب بشمارى. {1}

      حکمت 354 - ستيزگي

      در حضور امام (عليه السلام) کسى به ديگرى، تولد نوزادش را با اين عبارت تبريک گفت: «قدم اين نوزاد يکه سوار مبارک باد». امام (عليه السلام) فرمود: اين سخن را مگو، لکن بگو: شکرگزار بخشنده باش و مبارک باد بر تو اين بخشوده الهى؛ (إن شاءالله) بزرگ شود و از نيکى هايش بهره مند گردى. {1}

      حکمت 355 - نکوهش شتاب و سستي

      يکى از عاملان (فرمانداران) حکومت امام (عليه السلام) خانه باشکوهى ساخت، امام (عليه السلام) به او فرمود: دِرهم ها (و دينارها)ى تو از اين بنا سر برآورده و چنين بنايى به يقين نشانه غنا و ثروت توست! {1}

      حکمت 356 - پرسش بيهوده

      از امام (عليه السلام) پرسيدند: اگر درِ خانه کسى را به روى او ببندند و در همان جا محبوس گردد از کجا روزى اش مى رسد؟ امام (عليه السلام) در پاسخ فرمود: از همان جا که اجل به سراغ او مى آيد! {1}

      حکمت 357 - ترغيب به بعضي از صفات پسنديده

      امام (عليه السلام) به گروهى از بازماندگان کسى که از دنيا رفته بود اين گونه تسليت گفت، فرمود: اين امر (مرگ) نه آغازش از شما بوده و نه به شما ختم خواهد شد. اين دوست شما سابقآ هم گاهى مسافرت مى رفت اکنون نيز تصور کنيد به سفرى رفته است. اگر او از سفر بازگردد چه بهتر و اگر بازنگردد شما به سوى او خواهيد رفت (و يکديگر را ملاقات خواهيد کرد)! {1}

      حکمت 358 - علم با عمل

      امام (عليه السلام) فرمود: اى مردم! خداوند بايد شما را به هنگام داشتن نعمت ترسان ببيند همان گونه که از بلا و نقمت ترسان مى بيند؛ زيرا کسى که خدا به او نعمت گسترده اى بخشيده و او آن را (احتمالا) استدراج (مقدمه مجازات تدريجى) نشمرد از امر خوفناکى خود را ايمن دانسته و (به عکس) کسى که خدا براو تنگ گيرد (و نعمت هايى را از او سلب کند) و آن را آزمايش (و مقدمه ترفيع مقام) نداند پاداش اميدبخشى را از دست داده است. {1}

      حکمت 359 - دوري نمودن از دنيا

      امام (عليه السلام) فرمود: اى اسيران حرص و رغبت در دنيا! بس کنيد، زيرا افراد دلبسته به دنيا را جز صداى برخورد دندان هاى حوادث سخت، به خود نياورد. اى مردم! تربيت نفس خويش را بر عهده بگيريد و آن را از کشش عادات (بد) بازداريد. {1}

      حکمت 360 - پاداش و کيفر خدا

      امام (عليه السلام) فرمود: هر سخنى را که از دهان کسى خارج مى شود، تا احتمال خير و نيکى در آن مى يابى حمل بر فساد مکن. {1}

      حکمت 361 - نکوهش تبهکاران و زمان آن

      امام (عليه السلام) فرمود: هرگاه حاجتى به درگاه حق داشتى، نخست با صلوات بر پيامبر (صلي الله عليه و آله) شروع کن، سپس حاجت خود را بخواه زيرا خداوند، کريم تر از آن است که دو حاجت از او بخواهند، يکى را قبول و ديگرى را رد کند. {1}